استان مازندران
6 آگوست 2025
استان هرمزگان
20 آگوست 2025
استان مرکزی
نام استان مرکزی برای اولین بار در سال ۱۳۲۶ خورشیدی مطرح گردید. در آن سال استان مرکزی (بهمرکزیت تهران) پهنه وسیعی از مرکز کشور شامل شهرستانهای تهران، قزوین، ساوه، قم، دماوند و محلات بود. در سال ۱۳۵۶ مرکز استان مرکزی از تهران به اراک انتقال یافت.بزرگترین شهر و مرکز این استان شهر اراک است. استان مرکزی بهعنوان پایتخت صنعتی ایران شناخته میشود. در روزگار کهن این مکان و بیشتر کوهستانهای غرب ایران عراق نام داشت که در زمان تسلط اعراب بر ایران عراق عجم یا جبال نامیده میشد که شامل بسیاری از استانهای همجوار امروزی نیز بود. عراق معرب اراک است.
تاریخچه استان
استان مرکزی در منطقهای واقع شده است که در دوران باستان به آن ماد بزرگ، در اوایل دوره اسلامی ایالت جبال و در سدههای بعد عراق عجم میگفتند. نام جبال برای اولین بار توسط اعراب به کوهستانهای غرب ایران نسبت داده شد. در دوره سلجوقیان، خلفای عباسی لفظ عراق عجم (بهمعنای عراق غیر عرب) را به مناطق غربی ایران نسبت دادند.
جغرافیای استان
استان مرکزی همانطور که از نامش پیداست، تقریباً در مرکز کشور قرار دارد. مرکز این استان، شهر اراک است که یکی از شهرهای صنعتی و پرجمعیت ایران به شمار میرود. استان مرکزی با چندین استان دیگر هممرز است: از شمال با تهران و قزوین، از غرب با همدان، از جنوب با لرستان و اصفهان، و از شرق با قم و دوباره اصفهان. این موقعیت جغرافیایی باعث شده که استان مرکزی نقش مهمی در ارتباط میان مناطق مختلف کشور داشته باشد.
آب و هوا
آب و هوای استان مرکزی به دلیل موقعیت جغرافیایی و تنوع ارتفاعی، در بخشهای مختلف آن متفاوت است. در نواحی کوهستانی مانند اطراف اراک و شازند، هوا بیشتر سرد و کوهستانی است و زمستانهای پربرف و تابستانهای خنکتری دارد. در مقابل، مناطق کمارتفاعتر و دشتها مانند ساوه و زرندیه، آب و هوای گرمتری دارند و بیشتر شبیه مناطق نیمهبیابانی هستند. به طور کلی، استان مرکزی جزو مناطق نسبتاً خشک کشور محسوب میشود و میزان بارندگی در بیشتر نقاط آن متوسط تا کم است. همین تنوع اقلیمی باعث شده برخی مناطق مناسب کشاورزی باشند و برخی دیگر بیشتر برای دامداری یا فعالیتهای صنعتی مورد استفاده قرار بگیرند.
مرکز استان
اراک یکی از کلانشهرهای مهم ایران و مرکز استان مرکزی است که در قلب کشور قرار دارد. این شهر با جمعیتی بیش از ۵۲۰ هزار نفر (براساس سرشماری سال ۱۳۹۵)، بزرگترین شهر استان و یکی از پرجمعیتترین شهرهای ایران به شمار میرود. اراک از نظر صنعتی جایگاه ویژهای دارد؛ بهطوریکه از نظر تنوع محصولات صنعتی رتبه اول، از نظر وجود صنایع مادر رتبه دوم، و بهطور کلی یکی از چهار قطب بزرگ صنعتی کشور محسوب میشود. در کنار اهمیت صنعتی، اراک پیشینه تاریخی قابل توجهی دارد و بسیاری از بناهای تاریخی آن به دوران قاجار بازمیگردند. همچنین قالی اراک یکی از صنایع دستی شناختهشده این شهر است که در گذشته رقیب قالی کرمان بوده و از اعتبار زیادی برخوردار بوده است.
ساوه
ساوه یکی از شهرهای مهم استان مرکزی است که در جنوب غربی تهران و در مسیر جادهی تهران–همدان قرار دارد. این شهر به دلیل موقعیت جغرافیایی مناسب، هم از نظر کشاورزی و هم صنعتی اهمیت زیادی دارد. ساوه با داشتن باغهای انار معروف است و انار آن یکی از باکیفیتترین محصولات کشور به شمار میرود. همچنین این شهر دارای آثار تاریخی متعددی مانند مسجد جامع ساوه و مناره مسجد جامع است که نشاندهنده قدمت تاریخی آن هستند. ساوه با ترکیبی از طبیعت، صنعت و تاریخ، یکی از شهرهای جذاب و ارزشمند استان مرکزی محسوب میشود.
محلات
محلات یکی از شهرهای زیبا و خوشآبوهوای استان مرکزی است که بهدلیل گلهای زینتیاش شهرتی ملی و بینالمللی دارد. این شهر را بهدرستی “هلند ایران” مینامند، چرا که بخش زیادی از گلهای زینتی کشور در محلات پرورش مییابند و به کشورهای مختلف صادر میشوند. علاوه بر صنعت گل و گیاه، محلات دارای چشمههای آبگرم، طبیعتی سرسبز و آثار تاریخی مانند آتشکده آتشکوه است. آبوهوای معتدل، زمینهای حاصلخیز و مردمانی مهماننواز، محلات را به یکی از شهرهای گردشگرپذیر و محبوب استان مرکزی تبدیل کردهاند.
خمین
خمین یکی از شهرهای جنوبی استان مرکزی است که در منطقهای کوهستانی و خوشآبوهوا قرار دارد. این شهر بیشتر بهخاطر زادگاه بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، امام خمینی (ره)، شناخته شده و خانه قدیمی ایشان یکی از جاذبههای گردشگری مهم خمین به شمار میرود. خمین همچنین دارای پیشینه تاریخی غنی است و آثار باستانی مانند قلعه سالار محتشم، سنگنگارهها و محوطههای تاریخی در آن دیده میشود. اقتصاد این شهر بیشتر بر کشاورزی، دامداری و صنایع کوچک استوار است و مردم آن به مهماننوازی و فرهنگ غنی شهرهاند.
دلیجان
دلیجان یکی از شهرهای جنوبی استان مرکزی است که در مسیر اصلی تهران به اصفهان قرار دارد. این شهر بهدلیل موقعیت جغرافیایی مناسب، نقش مهمی در حملونقل و ارتباط بین شمال و جنوب کشور ایفا میکند. دلیجان همچنین بهخاطر تولید عایقهای صوتی و حرارتی (مانند ایزوگام) در سطح کشور شناخته شده است. غار چالنخجیر، یکی از شگفتانگیزترین غارهای آهکی ایران، در نزدیکی این شهر قرار دارد و هر سال گردشگران زیادی را به خود جذب میکند. طبیعت زیبا، صنعت پویا و موقعیت استراتژیک، دلیجان را به شهری مهم در استان مرکزی تبدیل کرده است.
جاذبههای طبیعی
استان مرکزی با طبیعت متنوع خود، شامل کوهها، دشتها و تپههای سرسبز، مکانهای زیادی برای علاقهمندان به طبیعت و گردشگری دارد. از غار چالنخجیر در دلیجان تا چشمهها و باغهای محلات، هر گوشه این استان دیدنی و جذاب است.
غار چال نخجیر
غار چال نخجیر، یکی از شگفتانگیزترین جاهای دیدنی استان مرکزی است که در دل کوه تخت، در نزدیکی دلیجان، نهفته شده است. این غار آهکی، با قدمتی چندین میلیون ساله، از جمله زیباترین غارهای ایران و جهان محسوب میشود. قسمتهای رنگارنگ و اشکال عجیب و غریب این غار، منظرهای رویایی را خلق کردهاند که هر بینندهای را به وجد میآورد. غار چال نخجیر، با تالارهای وسیع، راهروهای پیچ در پیچ و دریاچههای زیرزمینی، دنیایی اسرارآمیز را پیش روی گردشگران قرار میدهد که در آن میتوانند ساعتها را به تماشای زیباییهای طبیعت بکر بپردازند.
ابشار قطره باران
آبشار قطره باران، یکی از زیباترین جاذبههای طبیعی استان مرکزی است که در دل طبیعتی بکر و سرسبز جای گرفته است. این آبشار که با نام آبشار کوه باران نیز شناخته میشود، در روستای کوریان، در فاصله ۳۰ کیلومتری شمال غرب شهر تفرش قرار دارد. ریزش مداوم قطرات آب از دل صخرهها و وجود گیاهان سرسبز، منظرهای رویایی را خلق کرده است. وجود یک قنات قدیمی نیز بر زیبایی این منطقه افزوده و آن را به یکی از مقاصد محبوب گردشگران تبدیل کرده است.
تالاب میقان
تالاب میقان، یکی از زیباترین و ارزشمندترین اکوسیستمهای ایران است که در استان مرکزی قرار دارد. این تالاب کویری با وسعتی بیش از 100 کیلومتر مربع، در فصول پرآب به زیستگاهی بینظیر برای هزاران پرنده مهاجر تبدیل میشود. درناهای خاکستری که هر ساله به این تالاب مهاجرت میکنند، از جمله مشهورترین ساکنان این منطقه هستند. تالاب میقان علاوه بر زیبایی طبیعی، از نظر زیستمحیطی نیز اهمیت فراوانی دارد و به عنوان یکی از ۱۰ تالاب مهم ایران شناخته میشود.
پیست اسکی پاکل شازند
پیست اسکی پاکل شازند، نگینی در میان جاهای دیدنی استان مرکزی است. این پیست در ارتفاعات روستای زیبای پاکل و در دل طبیعت بکر قرار دارد و با داشتن برف سنگین و طولانی مدت، مقصدی محبوب برای علاقهمندان به ورزشهای زمستانی است. پیست اسکی پاکل با امکانات متنوعی همچون پیست اسکی، آموزش اسکی و امکانات رفاهی فضایی دلنشین را برای گذراندن اوقات فراغت فراهم کرده است.
ابگرم محلات
اب گرم محلات به عنوان یکی از بهترین جاهای دیدنی استان مرکزی و همچنین ایران شناخته میشود. داستان شفابخشی این آبگرم به دوران باستان بازمیگردد. ۶ چشمه جوشان با نامهای حکیم، شفا، دنبه، سودا، سلیمانیه و روماتیسم، هر کدام با خواص منحصربهفرد خود، در این منطقه شکل گرفتهاند. دمای این چشمهها که از ۵۰ تا ۱۰۰ درجه سانتیگراد متغیر است، از اعماق زمین به سطح میرسد و مواد معدنی و سولفات کلسیم را با خود بههمراه میآورد.
دریاچه سد الغدیر
دریاچه سد الغدیر با وسعت ۸۵۰ هکتار، در ۲۵ کیلومتری ساوه و استان مرکزی واقع است. این دریاچه پشت سد الغدیر و در محل بند تاریخی شاهعباس روی رودخانه قرهچای شکل گرفته است. سد با طول تاج ۲۶۵ و ارتفاع ۱۲۸ متر در سال ۱۳۷۲ به بهرهبرداری رسید. دریاچه با قرارگیری میان تپههای سرسبز و آبوهوای خنک، از جاذبههای دیدنی استان مرکزی محسوب میشود. ماهیگیری و قایقسواری از تفریحات محبوب این مکان است.
جاذبههای تاریخی و فرهنگی
استان مرکزی علاوه بر زیبایی خیره کننده مناظر طبیعی به دلیل پیشینه تاریخی، از جاذبه های تاریخی بسیاری برخوردار است. که در ادامه با تعدادی از آن ها آشنا می شوید.
بازار اراک
بازار اراک از مهمترین میراث تاریخی و معماری استان مرکزی است که در دوره قاجار ساخته شد. این بازار با معماری اصیل ایرانی و بافت سنتی، نمایانگر تاریخ و فرهنگ منطقه است. راستهبازارها و سراهای قدیمی آن، حس سفر در زمان را به بازدیدکنندگان القا میکند. تنوع کالاها، صنایعدستی محلی و محصولات سنتی، تجربهای منحصربهفرد و ماندگار ایجاد میکند. معماری باشکوه، طاقها و گذرگاههای بازار جلوهای چشمنواز دارند. این مجموعه نه تنها مرکز خرید، بلکه نمادی از هویت فرهنگی اراک محسوب میشود و همچنان پس از سالها، رونق و زندگی در آن جریان دارد.
حمام چهارفصل
حمام چهارفصل، یکی از زیباترین و بزرگترین حمامهای تاریخی ایران است که در شهر اراک واقع شده و به عنوان یکی از جاهای دیدنی استان مرکزی شناخته میشود. این بنای باشکوه در اواخر دوره قاجار ساخته شده و با معماری بینظیر و تزئینات کاشیکاری شدهی چشمنواز، نمایی از هنر و معماری ایرانی را به نمایش میگذارد. وجود بخشهای مختلف از جمله حمامهای مردانه، زنانه، حمام ویژه اقلیتهای دینی و حمام خصوصی، نشان از وسعت و اهمیت این بنا در گذشته دارد.
سنگ نگاره های تیمره
سنگنگارههای تیمره، گنجینهای از هنر و تاریخ ایران، در دل صخرههای منطقهای به همین نام در استانهای مرکزی، اصفهان و لرستان نهفته است. این نگارهها که قدمتی بیش از 40 هزار سال دارند، روایتی تصویری از زندگی روزمره، باورها و اعتقادات نیاکان ما هستند. از شکار تا مراسم آیینی، همه و همه بر سنگها حک شده و به ما امکان میدهند تا به عمق تمدنهای گذشته سفر کنیم. این مجموعه عظیم، نه تنها یکی از مهمترین جاهای دیدنی استان مرکزی است، بلکه به عنوان بزرگترین و کاملترین مجموعه سنگنگاره ایران نیز شناخته میشود.
آرامگاه دکتر حسابی
آرامگاه دکتر محمود حسابی، دانشمند برجسته و پدر فیزیک ایران، در شهر تفرش، یکی از زیباترین شهرهای استان مرکزی واقع شده است. این آرامگاه ساده و باوقار، مأمن دلهای عاشق علم و دانش است. پس از یک عمر تلاش بیوقفه در راه پیشرفت علم و کشور، پیکر این نابغه بزرگ در زادگاهش به خاک سپرده شد تا یاد و نامش همواره در دل ایرانیان زنده بماند. آرامگاه دکتر حسابی، علاوه بر ارزش تاریخی و علمی، از نظر معماری نیز دیدنی است و با فضای آرام و روحانی خود، مکانی مناسب برای تفکر و آرامش روح است.
ارگ میشیجان
ارگ میشیجان که به پارک امیر حشمت نیز معروف است، در روستای میشیجان و در جاده منتهی به قبرستان این روستا قرار گرفته است. این بنای تاریخی نیز از جاهای دیدنی استان مرکزی به شمار میرود و در فاصله ۵ کیلومتری از شهر خمین قرار دارد. این جاذبه بهعنوان یادگاری از دوران قاجار به حساب میآید و با برج و باروی قدیمی خود در کنار رودخانه میشیجان، جلوهای منحصربهفرد یافته است. بنای جاذبه که در گذر زمان و بر اثر فرسایش، آسیبهای زیادی دیده بود، در سالهای اخیر، توسط بخش خصوصی مرمت و بازسازی شده و هماکنون پذیرای گردشگران است.
روستای سامان
در میان دامنههای جنوبی کوههای خرقان، در شمالغربی شهرستان ساوه، روستای گردشگری سامان پذیرای گردشگران و طبیعتگردان است. این روستای کهن که قدمت آن به پیش از قرون دوم و سوم هجری شمسی باز میگردد، در تمام فصول سال، آبوهوایی خنک و مطبوع دارد. رودخانه پرآب سامان که در تمام طول سال جریان دارد، در گذر زمان، نقشونگاری زیبا به روستا داده و آبشارهای خروشان و آسیابهای آبی قدیمی را بهیادگار گذاشته است. قدمزدن در کنار این رودخانه خروشان و تماشای مناظر طبیعی و بکر روستا، روح و جان هر گردشگری را تازه میکند.
غذاهای محلی
غذاهای محلی استان مرکزی تنوع زیادی دارند و ترکیبی از طعمهای اصیل ایرانی هستند. از جمله معروفترین غذاهای این منطقه میتوان به آش ترخینه، کشک بادمجان اراکی، آبگوشت قنبید (نوعی شلغم محلی)، و کوفته محلی اشاره کرد. استفاده از سبزیهای بومی و مواد تازه، طعم غذاهای این استان را خاص و فراموشنشدنی کرده است.
کالجوش
کله جوش یا کالجوش که اراکیهای به آن دوغ گرمه نیز میگویند، از جمله غذاهای سنتی استان مرکزی و مناطق دیگری از کشور همچون استان یزد و خراسان است. این غذای قدیمی و لذیذ که کشک بهعنوان ماده اصلی آن به شمار میآید، از ترکیب کشک، نعناع، روغن، مغز گردو، پیاز، زردچوبه، نمک و فلفل تهیه میشود و بهدلیل فرایند ساده و سالمی که دارد، غذای مفید و مغذی است.
آش اشکنه
آش اشکنه یکی از غذاهای سنتی و محبوب مردم اراک است که بیشتر در روزهای سرد سال پخته میشود. این غذا طعمی ساده اما دلچسب دارد و با موادی مانند پیاز، آرد، تخممرغ، نمک، زردچوبه و گاهی سیبزمینی تهیه میشود. گاهی هم در آن کشک یا سبزیهای معطر محلی برای خوشطعمتر شدن استفاده میشود. اشکنه بهدلیل پخت سریع، در گذشته یکی از غذاهای رایج خانوادههای اراکی بوده است.
کباب ته تالی
ته تالی یا تتالی، از غذاهای محلی استان مرکزی و اراک است که به دو صورت آبدار (آبگوشت ) و بدون آب (کباب) تهیه و معمولا همراه با نان یا برنج و سبزی تازه سرو میشود. تال نوعی ظرف مسی کوتاه و پهن است که در گذشته این غذا را در تال روی آتش درست میکردند. ته تالی به کباب تابهای شباهت دارد و از آن غذاهایی است که کمتر در رستورانها دیده میشود.
خرشت آلو نعنا
خورش آلو نعناع یکی از غذاهای سنتی و خوشطعم شهر ساوه است که با ترکیبی خاص از طعم شیرین و ترش شناخته میشود. در تهیه این خورشت از آلو خشک، گوشت (معمولاً گوسفندی)، نعناع خشک، پیاز، زعفران و ادویههای محلی استفاده میشود. طعم متفاوت این خورش بهخاطر ترکیب نعناع و آلو، همراه با عطری دلانگیز، آن را به یکی از غذاهای خاص ساوه تبدیل کرده است. این خورش معمولاً با برنج سرو میشود و در مهمانیها یا مناسبتهای خاص در ساوه جایگاه ویژهای دارد. غذایی سنتی، سالم و پر از عطر و رنگ.
اریشته داغلاما
اریشته داغلاما از غذاهای استان مرکزی و اطراف ساوه است که گزینهای عالی برای رژیم گیاهخواری به شمار میرود. مواد لازم این غذای ساده شامل رشته پلویی، لوبیا چشم بلبلی، پیاز داغ، نمک و زردچوبه میشود. برای تهیه غذا باید قابلمهای از آب را روی حرارت بگذارید تا جوش بیاید. سپس رشته پلویی را در آب جوش بریزید تا نرم شود. رشته را آبکش کنید. لوبیا را جداگانه بپزید و به رشته اضافه کنید. پیاز داغ را همراه با زردچوبه تفتی بدهید و در غذا بریزید. مقداری نمک نیز به آن بزنید. در نهایت غذا را دم بگذارید.
دملمه
دملمه یا تابلمه یکی از غذاهای سنتی و مقوی استان مرکزی است که بیشتر در روزهای سرد سال پخته میشود. این غذا نوعی دمی محلی است که با ترکیبی از مواد ساده و مغذی مانند سیبزمینی، رشته پلویی، بلغور گندم و جو، لوبیا، عدس، کدو حلوایی، پیازداغ و گوجهفرنگی تهیه میشود. پخت آرام و طولانی این غذا باعث میشود طعمها بهخوبی در هم آمیخته شوند و غذایی خوشمزه و سیرکننده بهدست آید. دملمه علاوه بر طعم دلنشین، ارزش غذایی بالایی دارد و نمونهای از غذاهای اصیل و سالم محلی به شمار میرود.
آداب، رسوم و فرهنگ
اهو اهو
از آداب متداول در استان مرکزی است كه شامگاه چهاردهم ماه رمضان شب تولد امام حسن(ع) در روستای خورهه از توابع شهرستان محلات برگزار می شود. براساس این سنت قدیمی با تاریک شدن هوا نوجوانان و كودكان در دسته های مجرا به در خانه ها می روند و یکی از اعضای گروه كه از همه بزرگتر است با صدای بلند اشعاری را می خواند و دیگران با صدای بلند "اهواهو" می كنند.
مراسم کوسه ناقالی
زمان این جشن در آغاز فصل زراعت بهاره بوده و گروهی از مردان کشاورز برای لایروبی شاجوب یا نهر بزرگ نیمور که از محل سر انحرافی باستانی نیمور از رودخانه انار آباد (قمرود) اقدام میکنند. این عملیات لایروبی تا یکماه به طول میانجامد و هنگامی که آب نهر به نخستین انشعاب خود که در زبان محلی وارگو نامیده میشود میرسد، مردم منطقه جشنی سنتی که یادگار سنتهای پهلوانی است، برگزار میکنند.
مراسم بیلگردانی
گویند حضرت موسی (ع) در چهلمین روز از زمستان به گله گوسفندان خود سر میزند و با حیرت مشاهده میکند که تمامی آنها دو قلو زاییدهاند. آنگاه به آغل خود میرود و به رقص و پایکوبی میپردازد و شکر خدای را به جای میآورد. از آن پس هر سال حضرت موسی (ع) و مردم این روز میمون را جشن میگیرند و به رقص و پایکوبی مشغول میشوند. این جشن سالها بعد به جشن «چوپانان» معروف شد.
مفاخر و مشاهیر
دکتر محمود حسابی
پروفسور محمود حسابی، پدر فیزیک نوین ایران، سال ۱۲۸۱ در تهران به دنیا آمد. دوران کودکی را با سختی گذراند و برای تحصیل به بیروت رفت. سپس در دانشگاه سوربن فرانسه، چندین رشته از جمله فیزیک و مهندسی برق را آموخت و دکترای فیزیک گرفت. پس از بازگشت به ایران، نخستین دانشکده فیزیک دانشگاه تهران را بنیان گذاشت و در راهاندازی رادیو و مراکز علمی مهم نقش داشت. با دانشمندان بزرگی چون اینشتین دیدار کرد. همواره علم را با اخلاق همراه میدانست. سال ۱۳۷۱ در ژنو درگذشت و در تفرش به خاک سپرده شد. میراثش الهامبخش نسلهای آینده ماند.
مصطفی قلی بیات
مصطفیقلیخان صمصامالملک بیات، متولد ۱۲۶۷ در شهر اراک و درگذشته ۱۳۱۶ در آلمان، یکی از مدیران برجسته و تکنوکرات دوره پهلوی بود که نقش مهمی در پایهگذاری کشاورزی نوین ایران داشت. او بنیانگذار دانشکده کشاورزی کرج بود که امروزه با عنوان دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران شناخته میشود. همچنین موسسه تحقیقات علوم دامی ایران و موسسه واکسن و سرمسازی رازی به همت او تأسیس شدند. در سالهای پایانی عمر خود بهعنوان وزیر کشاورزی فعالیت میکرد. از دیگر اقدامات ماندگار او، احداث باغ نمونه کشاورزی کرج است. در سال ۱۳۲۵ مجسمه نیمتنه او در آنجا نصب شد.