حرف ظ
1 آوریل 2023
استان آذربایجان غربی
9 جولای 2023
استان آذربایجان شرقی در یک نگاه
آذربایجان شرقی، ششمین استان پرجمعیت ایران محسوب میشود که در منطقهٔ آذربایجان ایران واقع شده است. این استان از سمت شمال و از طریق رود ارس با کشورهای آذربایجان، ارمنستان و نخجوان، از سمت غرب و جنوب غربی با استان آذربایجان غربی، از سمت شرق با استان اردبیل و از سمت جنوب شرقی با استان زنجان هم مرز است. این استان محل اتصال دو رشته کوه مهم و اصلی ایران، یعنی رشته کوههای البرز و زاگرس است و بلندترین نقطهٔ آن قلهٔ کوه سهند با 3707 متر ارتفاع می باشد. مرکز استان آذربایجان شرقی، کلانشهر تبریز و شهرهای مهم آن، مراغه، مرند و میانه است. استان آذربایجان شرقی، دارای آب و هوای سرد کوهستانی بوده و کل محدودهٔ آن را کوهها و ارتفاعات تشکیل دادهاند. مساحت این استان ۴۵٬۴۹۱ کیلومتر مربع است و جمعیت آن در سال ۱۴۰۰ خورشیدی بالغ بر چهار میلیون نفر برآورد شدهاست که اکثر آنها آذربایجانی بوده و به زبان ترکی آذری صحبت کرده و عمدتا مسلمانان شیعه هستند.
تاریخچه استان
قدمت استان آذربایجان شرقی به دوران حکومت مادها برمیگردد. در دوره اسکندر مقدونی، نام این منطقه بنابر احترام به والی ایرانی آن، آتورپاتکان بود و با گذشت زمان به آذربایگان و سپس به آذربایجان تبدیل شد. بعدها اشکانیان و ساسانیان نیز بر آذربایجان تسلط داشتند. پس از فتح آذربایجان توسط شاه اسماعیل اول، پایتخت سلسله صفویان به تبریز انتقال داده شد. در سال ۱۱۷۵ هجری قمری، کریم خان زند آذربایجان را از خانهای محلی پس گرفت. در سال ۱۲۱۲ هجری قمری و با روی کار آمدن فتحعلی شاه، این منطقه به ناحیه حساسی تبدیل شد. پس از مرگ فتحعلی شاه، محمد میرزا، ولیعهد ایران شد و در آذربایجان ساکن شد، بنابراین شهر تبریز، شهر ولیعهد نشین و دومین شهر سیاسی ایران شد. در تقسیمات کشوری ایران در سال ۱۳۱۶، بخشهای بزرگی از استان آذربایجان شرقی امروزی، به همراه آستارا و اردبیل به عنوان سومین استان ایران و با نام آذربایجان خاوری نامگذاری شد. بعد از مدتی، شهر آستارا به همراه توابعش از این استان جدا شد و شهر مراغه به آن اضافه شد. در سال 1372، با جدایی اردبیل، آذربایجان شرقی کنونی به وجود آمد.
جغرافیای استان
با توجه به موقعیت خاص جغرافیایی، حساسیت و گستردگی منطقه آذربایجان و با وجود خصوصیات مشترک جغرافیایی، فرهنگی و تاریخی، این منطقه به سه استان آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و اردبیل تقسیم شده است. استان آذربایجان شرقی ششمین استان پرجمعیت ایران محسوب میشود که با کشورهای آذربایجان، ارمنستان و نخجوان، و استانهای آذربایجان غربی، اردبیل و زنجان مرزبندی شده است. این استان از لحاظ جغرافیای طبیعی از هفت واحد کوهستانی تشکیل شده و رشتهکوه اَرَسباران یا قرهداغ، قوشهداغ، میشو و مورو، برقوش، اربط و توده های آتشفشانی سبلان و سهند را شامل میشود.
آب و هوا
استان آذربایجان شرقی از استانهای سردسیر و برفگیر کشور محسوب میشود ولی با توجه به وسعت زیادی که دارد، در فصول مختلف سال آبوهوای متفاوتی را تجربه میکند. این استان در نیمه دوم سال هوای سردی داشته و در نیمه نخست سال، هوای نیمه سرد و مطبوعی دارد که با استقبال گسترده گردشگران مواجه میشود. بالاترین دمای ثبت شده در این استان، 45 درجه بالای صفر است که مربوط به شهرهای میانه و جلفا بوده و کمترین دمای ثبت شده مربوط 46 درجه زیر صفر است که مربوط به به بستان آباد است که رکورد کمترین دمای ثبت شده در ایران نیز میباشد. میانگین بارندگی سالیانه ۲۵۰ الی ۳۰۰ میلیمتر است.
مرکز استان
کلانشهر تبریز، مشهور به شهر اولینها، مرکز استان آذربایجان شرقی و یکی از پرجمعیتترین و قدیمیترین شهرهای ایران است که قدمت آن به دوران اشکانی و ساسانی برمیگردد. این شهر در دورههای طولانی و سلسله های مختلف از تاریخ ایران، پایتخت کشور بوده و همواره از شهرهای مهم و استراتژیک ایران میباشد. شهرستان تبریز به عنوان بزرگترین قطب اقتصادی، سیاسی، صنعتی، بازرگانی و فرهنگی منطقه غرب و شمال غرب ایران شناخته میشود و مقصد اصلی گردشگران در استان آذربایجان شرقی است که بسیاری، علاوه بر جاذبههای تاریخی و طبیعی، آن را به دلیل غذاها و خوردنیهای بینظیرش انتخاب میکنند.
شهر تبریز، میزبان مشاهیر ادبی، هنری، تاریخی و سیاسی بسیاری است و همچنین اماکن و بناهای تاریخی بسیاری را در خود جای داده است. ارگ تبریز، مسجد کبود، بازار تبریز (بزرگترین بازار سرپوشیدهی جهان و ثبت یونسکو)، کاخ شهرداری تبریز و کاخ استانداری که متعلق به دوره بین دو جنگ جهانی اول و دوم هستند و همچنین مساجد و خانههای قدیمی، تنها گوشهای از جاذبههای تاریخی این منطقه به شمار می آیند.
مراغه
مراغه دومین شهر بزرگ استان آذربایجان شرقی است که به باغ شهر ایران مشهور است. این شهر از جایگاه ویژهای در تاریخ ایران برخوردار است و همیشه از نظر فرهنگی، اجتماعی، تاریخی، علمی و سیاسی مورد توجه بوده تا جاییکه در دوران حکومت ایلخانی به عنوان پایتخت ایران انتخاب شده بود. شهرستان مراغه با ۳۰۰ اثر تاریخی و تپههای باستانی، جزو ۱۰ شهرستان تاریخی و فرهنگی در کشور محسوب میشود.
مرند
مرند یکی از شهرهای بزرگ و مهم استان آذربایجان شرقی است که سابقه آن به اواسط هزاره سوم قبل از میلاد میرسد. از مهمترین اماکن تاریخی و باستانی این شهر میتوان به قلعه مانداگارانا با ۶ هزار سال قدمت، مسجد جامع مرند، مسجد بازار متعلق به دوره قاجار و کاروانسرای عباسی مرند اشاره داشت. در حال حاضر این شهر، به عنوان بزرگترین تولید کننده خشکبار در کشور شناخته میشود.
اهر
اهر، دیگر از شهر مهم استان آذربایجان شرقی است که به لطف مناطق بکر و زیبا، کوهها، دشتها و جنگلها، یکی از خوش آب و هوا ترین مناطق استان محسوب میشود. آرامگاه شیخ شهابالدین اهری، خانه تاریخی قاسم خان اهری، مسجد جامع اهر، رودخانه کیچیک چای و بازار سرپوشیده اهر، از جاذبههای اصلی این شهرستان به شمار میآیند. از مشهورترین سوغاتیهای این شهر میتوان به سیب سرخ و سیاه، شیرینی اهری و عسل طبیعی ارسباران اشاره کرد.
میانه
از آنجاییکه میانه در سالیان گذشته، تنها راه ارتباطی منطقه آذربایجان به بدنه اصلی کشور بوده، این شهر به عنوان دروازه آذربایجان شرقی شناخته میشود. از آثار تاریخی میانه میتوان به پل شهر چای، بقعه امامزاده اسماعیل، تپه خاک (قلعه نجفقلی خان)، قلعه سنگی میانه یا «داشت قالا»، آبشار بلوکان میانه، تالاب ماهی آباد و شهر سوخته کاغذکنان اشاره کرد.
جاذبههای طبیعی
آذربایجان شرقی از آن دسته استانهایی است که نقطه به نقطه آن سرشار از جاذبههای گردشگری بوده و جاذبههای طبیعی این استان در ایران کمنظیر است. این استان به دلیل طبیعت بکر، مناظر زیبا و آداب و رسوم آن، یکی از مقاصد گردشگری مهم ایران محسوب میشوند و گردشگران زیادی برای بازدید از آنها به این استان سفر میکنند.
کندوان
کندوان، یکی از سه روستای صخرهای جهان و تنها روستای صخرهای زنده جهان است که نزدیک به 200 خانوار در آن زندگی میکنند. این روستا در قرن هفتم هجری، در دل صخرهها و به صورت دست کند بوجود آمده است.
جنگل های ارسباران
جنگلهای ارسباران در تبریز، یکی از مناطق فوقالعاده دیدنی استان آذربایجان شرقی است که قدمتی چندین میلیون ساله دارد که فضایی بسیار غنی از گونه های جانوری و پوشش گیاهی را در بر داشته و سالانه میزبان تعداد زیادی از عاشقان طبیعت است.
کوه های آلاداغ لار
در مسیر زنجان به میانه و همینطور در مسیر تبریز به اَهر، میتوانید نظاره گر تپههای رنگارنگی باشید که عمری ۱۵ میلیون ساله داشته و با ترکیبی از رنگهای زرد، قرمز، سبز، نارنجی و قهوهای، زیبایی شگفت انگیزی را خلق کردهاند.
قله سهند
کوه سهند یکی از بزرگترین کوههای آتشفشانی غیرفعال در ایران است که ۳۷۰۷ متر ارتفاع دارد و یکی از مهمترین مناطق طبیعی ایران و آذربایجان شرقی است. زیبایی و طبیعت بینظیر این منطقه، باعث شده است تا نام دیگر سهند، عروس کوههای ایران باشد.
رودخانه ارس
رود ارس با طولی نزدیک به ۱۰۷۲ کیلومتر، از ارتفاعات هزار برکه در کشور ترکیه سرچشمه میگیرد و از نزدیکی دوالو تا قره دونی در مرز ایران جریان دارد. این رود پر آب، از استانهای اردبیل، آذربایجانغربی و آذربایجان شرقی میگذرد و سالانه میزبان ماهیگیران و گردشگران زیادی است.
آبشار آسیاب خرابه
آبشار آسیاب خرابه یکی از اماکن دیدنی شهرستان جلفا است که درون دره و بین صخرهها در نزدیکی آسیابی قدیمی قرار دارد. ارتفاع این آبشار حدود ۱۵ متر است و آب آن از چشمهای تأمین میشود که از کوه کیامکی، سرچشمه میگیرد.
جاذبههای تاریخی و فرهنگی
استان آذربایجان شرقی، بدلیل برخورداری از تاریخ و فرهنگی کهن، سرشار از اماکن و جاذبههای تاریخی است که در جهان کمنظیر است و همین امر باعث شده تا این استان یکی از مقاصد گردشگری و توریستی ایران محسوب میشوند و گردشگران زیادی برای بازدید از آنها به این استان سفر میکنند.
کلیسای سنت استپانوس
کلیسای سنت استپانوس یکی از مهمترین کلیساهای ایران محسوب میشود که از آثار ثبت شده در فهرست میراث جهانی یونسکو است. این کلیسا به نام یکی از مبلغان مسیحیت، نامگذاری شده و بعد از قره کلیسا دومین کلیسای مهم ارمنیان کشور است.
بازار تبریز
بازار تبریز یکی از بزرگترین بازارهای سرپوشیده جهان و جزو زندهترین بازارهای تاریخی ایران به شمار میرود که در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز به ثبت رسیده است. این بازار با کوچه پسکوچههای متعدد و پیچدرپیچ، بافت سنتی و قدمت طولانی، گردشگران زیادی را در طول سال به شهر تبریز میکشاند.
کلیسای چوپان
کلیسای چوپان در نزدیکی شهر جلفا و در ساحل رود ارس قرار دارد. این کلیسا با قدمتی که به قرن ۱۶ میلادی بازمیگردد، یکی دیگر از جاذبههای تاریخی و فرهنگی استان آذربایجان محسوب میشود که در فهرست میراث جهانی یونسکو و فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
رصدخانه مراغه
رصد خانه مراغه که در حال حاضر، تنها بخشهای اندکی از آن باقی مانده است، مهمترین مرکز علمی ایرانیان و نقطه شکوه جهان اسلام در دوره ایلخانی و پس از حمله مغولها است که در سال 657 هجری قمری و با تلاش خواجه نصیر الدین طوسی ساخته شد.
قلعه بابک
قلعه بابک واقع در شهر کلیبر استان آذربایجان شرقی، از معروفترین قلعههای تاریخی ایران و محلی ایدهآل برای علاقهمندان به تاریخ به حساب میآید که بهمدت ۲۰ سال محل زندگی و مبارزه بابک خرمدین بوده است. بابک خرمدین بهواسطه این دژ کهن توانستند لشکريان عرب را فراری دهند.
ائل گلی
ائل گلی یا شاه گلی، یکی از مشهورترین نمادهای تاریخی شهر نبریز به حساب میآید که در زمان آق قویونلوها ایجاد شده بود، در دوران صفویه نیز گسترش یافت و در دوران قاجار مسیرهایی در اطراف آن ایجاد شد و تبدیل به گردشگاهی زیبا برای گردشگران شد.
غذاهای محلی
فرهنگ و تمدن استان آذربایجان شرقی ریشه در تاریخ ایران دارد. غذاهای محلی آذربایجان شرقی، تنوع بینظیری از انواع خوراکها، آشها و شیرینیها را شامل میشود که هرکدام از آن ها زبانزد تمام ایرانیان هستند. اگرچه کوفته تبریزی و کباب بناب، دو غذای شاخص آذریها هستند اما سایر غذاهای سنتی این دیار میتوانند هر فردی را راضی از سر سفره بلند کنند.
کوفته تبریزی
کوفته تبریزی یکی از لذیذترین، خوش عطرترین و پر طرفدارترین غذاهای استان آذربایجان شرقی است که از گوشت چرخکرده، لپه، سبزی کوفته، برنج، تخممرغ، رب و ادویه تهیه شده و با گردو، زرشک، پیازداغ و آلو پر میشود.
کباب بناب
در میان خوراکیها و غذاهای آذربایجان شرقی، هرگز نمیتوان به سادگی از کنار کباب بناب گذشت. از دلایل تمایز این نوع کباب با کبابهای معمولی، میتوان به اندازه، طعم و مزه، ترکیبات و نحوه پخت، اشاره کرد. جمله معروفی در میان ایرانیان وجود دارد که میگوید کباب فقط بناب و بناب هم به خاطر کباب!
آبگوشت دیزی سنگی تبریز
آبگوشت دیزی سنگی تبریز، غذایی اصیل و لذیذ است که از گوشت گوسفندی با استخوان، دنبه، لپه، پیاز، سیب زمینی، رب، لیمو عمانی، نمک و ادویه تشکیل و در دیگ های سنگی یا همان دیزی سنگی آماده میشود. مصرف این غذا همراه با نان تازه، سبزی خوردن، ترشی و دوغ، طعمی دو چندان خواهد داشت.
خورش هویج
خورش هویج، که نام اصلی آن خورشت هویج تبریزی است، یکی دیگر از غذاهای محلی شهر تبریز و استان آذربایجان شرقی است که از هویج، آلو خشک، پیاز، گوشت خورشتی و تهیه و درست شده و آن را میتوان بدون گوشت و به صورت کاملا گیاهی نیز درست کنید.
قرابیه تبریز
قرابیه، یکی از شیرینیهای سنتی تبریز است که در کشورهای ترکیه و آذربایجان هم پخته میشود. این شیرینی گرانقیمت از بادام پوستکنده خام، سفیده تخممرغ، وانیل، شکر و خلال پسته و بادام درست میشود که در مهمانیها و مجالس رسمی استفاده میشود.
دویماج تبریزی
دویماج یک میان وعده اصیل تبریزی است که بعنوان میتوانید در وعده صبحانه یا عصرانه نوش جان کنید. دویماج یکی از خوشمزهترین غذاهای محلی آذربایجان شرقی است که با نان اسکو، خامه، پنیر، گردو، دوغ، کره محلی و یا روغن حیوانی پخته میشود.
آداب، رسوم و فرهنگ
مردم آذربایجان، مردمی شجاع، ثابت قدم در دوستی، مقاوم در برابر بوده و به غیرت شهرت دارند. از سایر ویژگیهای این مردمان میتوان به مهماننوازی، سلحشوری، آزادمنشی، راستگویی و پایبندی به اعتقادات مذهبی اشاره کرد.
لباس محلی
مردمان و ایلات مشهور این استان، همچون ایلات شاهسون و ارسباران، از لباسهای محلی زیبایی استفاده میکنند که خود یکی از مهمترین جاذبههای فرهنگی این استان محسوب میشود. لباسهای محلی در این استان اکثرا به شیوه قدیم و شامل پیراهن بلند، شلوارها و دامن چیندار بلند و چارقد است.
موسیقی و رقص آذری
موسیقی آذری یکی دیگر از شاخههای فرهنگ آذربایجان و مردم ترک زبان ایران محسوب میشود که ریشه در تاریخ دارد و از رقص به همراه موسیقی تشکیل میشود. رقصهای فولکلور بر اساس موسیقی آذری، حس وحدت و قومگرایی را به مردم این دیار میدهد.
تکم چی
تکم چیها، نوازندگان و خوانندگان آذری زبانی هستند که مردم ایران آنها را بعنوان خنیاگران، راویان و آوازخوانان دوره گردی میشناسند که در آخرین روزهای سرد سال، با صدای گرم خود نوید بهاری را میدهند که سرسبزی را به ارمغان میآورد.
مفاخر و مشاهیر
استان آذربایجان شرقی به دلیل شرایط خاص فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی، جغرافیایی و طبیعی بهعنوان مهد تمدن فرهنگ، هنر و اندیشه شناخته شده و سرزمینی مهم و استراتژیک برای اهل فرهنگ، هنر، اندیشه، سیاحت و تجارت بوده که مفاخر و مشاهیر بزرگی را در عرصههای مختلف هنری و ادبی و در طی دوران مختلف به ایرانیان و جهانیان معرفی کرده است.
محمد حسین بهجت تبریزی (شهریار)
سید محمدحسین بهجت تبریزی، متخلص به شهریار، شاعر ایرانی و اهل تبریز بود که شعرهای بسیاری به زبان ترکی آذربایجانی و فارسی سروده است و در سرودن گونههای دگرسان شعر مانند قصیده، مثنوی، غزل، قطعه، رباعی و شعر نیمایی چیرهدست بود. از غزلهای معروف او میتوان به «علی ای همای رحمت» و «آمدی جانم به قربانت» اشاره کرد.
پروین اعتصامی
پروین اعتصامی، مشهورترین شاعر زن ایرانی است که به دلیل بکار بردن سبک شعریِ مناظره در شعرهایش معروف است. او از کودکی و در کنار استادانی چون علیاکبر دهخدا و محمّدتقی بهار سرودنِ شعر را آغاز کرد. یگانه اثر چاپی و منتشرشده از او دیوان اشعار پروین اعتصامی است که دارای ۶۰۶ شعر شامل اشعاری در قالبهای مثنوی، قطعه و قصیده است.
جلیل خسروشاهی
حاج جلیل خسروشاهی، بنیانگذار فرهنگ مدرسهسازی، بنیانگذار سازمان فنی حرفهای در ایران و همینطور بنیانگذار اقتصاد به سبک نوین در ایران و خاورمیانه است. او به همراه برادرش نقشی اساسی در روند اقتصاد نوین ایران و خاورمیانه داشتند. از او به عنوان یک خیر مدرسه ساز گمنام که بیش از 450 مدرسه ساخته است، یاد میشود.
علامه عبدالحسین امینی
عبدالحسین امینی نجفی، مشهور به علامه امینی، از مراجع بنام شیعه و نویسنده کتاب دایرة المعارف الغدیر است که در سراب، واقع در استان آذربایجان شرقی متولد شد. وی در جوانی به نجف رفت و پس از گذراندن مراحل تحصیلی، به رتبه اجتهاد رسید. اثر نامدار او دائرةالمعارف «الغدیر» است حاصل زحمات ۴۰ ساله بوده و به زبان عربی و چندین زبان دیگر ترجمه شدهاست.