استان چهارمحال و بختیاری
8 نوامبر 2023
استان خراسان رضوی
11 دسامبر 2023
استان خراسان جنوبی در یک نگاه
استان خراسان جنوبی، سومین استان پهناور و یکی از استانهای شرقی ایران به مرکزیت شهر بیرجند است که در سال ۱۳۸۳ و پس از تقسیم استان خراسان به سه استان خراسان شمالی، خراسان رضوی و خراسان جنوبی ایجاد شد. استان خراسان جنوبی از سمت شمال با استان خراسان رضوی، از غرب با استانهای یزد، اصفهان و سمنان، از شرق با کشور افغانستان و از جنوب با استانهای سیستان و بلوچستان و کرمان همسایه است. مساحت این استان ۱۵۱٬۱۹۳ کیلومتر مربع بوده و جمعیت آن در سال ۱۴۰۰ خورشیدی بالغ بر یک میلیون نفر برآورد شدهاست. این استان، سومین استان ایران از نظر مساحت و بیست و هشتمین استان پرجمعیت کشور است. این استان، رتبه اول تولید محصولات باغی زرشک و عناب، رتبه دوم تولید زعفران و پنبه را در سطح ایران در اختیار دارد و ششمین تولیدکننده انار و هشتمین تولیدکننده چغندرقند کشور است. خراسان جنوبی، همچنین تنها ذخایر منیزیت ایران، بزرگترین ذخیره و تنها معدن آزبست ایران را داشته و ذخایر و معادن مهم دیگری نظیر اورانیوم، بنتونیت، گرانیت، گل سفید و بازالت را در خود جای داده است.
تاریخچه استان
خراسان جنوبی در گذشته، محدودهای از خراسان بزرگ، به نام قهستان را شامل میشد که تون (فردوس امروزی) و قائن از شهرهای مهم آن بودند. یافتههای به دست آمده از غار خونیک در جنوب شهر قائن، قدمت این منطقه را به سی تا سی و پنج هزار سال قبل از میلاد باز گردانده و در کاوشهای باستانشناسی، محوطههای تاریخی بسیاری مربوط به دوران مس سنگی و مفرغ کشف شده است.
در برههای از تاریخ، منطقه قهستان بعد از منطقه الموت به مهمترین مركز فعالیت اسماعیلیان تبدیل شد كه قلمرویی از كاشمر تا نهبندان را در بر مىگرفت ولی در دوران صفویان و بدلیل رشد تجارت، این منطقه شاهد رونق و گسترش تجارت شد و امنیت نسبتاً پایدارى در آن بوجود آمد. در زمان تأسیس این استان، سه شهرستان بیرجند و نهبندان و سربیشه جزئی از استان خراسان جنوبی شدند، اما قائن در ابتدای تأسیس حاضر به پیوستن به خراسان جنوبی نشد و در محدوده خراسان رضوی باقی ماند.
جغرافیای استان
استان خراسان جنوبی، سومین استان پهناور کشور ایران است که از سمت شمال به استان خراسان رضوی، از غرب به استانهای یزد، اصفهان و سمنان، از شرق به کشور افغانستان و از جنوب به استانهای سیستان و بلوچستان و کرمان محدود میشود. این استان یکی از استانهای بیابانی کشور است که ۱۰ درصد بیابانهای ایران را به خود اختصاص داده و به دو قسمت کوهستانی و مرتفع (بخش شمال و شمالغرب) و پست و هموار (بخش دشتهای مرکزی) تقسیم میشود. نمکزارها و نقاط پست و کم ارتفاعی نیز در دشتهای جنوب و جنوب غربی این استان وجود دارد که فاقد پوشش گیاهی است.
آب و هوا
استان خراسان جنوبی دارای آبوهوای خشک و بیابانی است، اما با توجه به تغییرات ارتفاع میتوان آبوهوای کلی آن را به دو وضعیت "خشک و گرم" و "خشک و ملایم" تقسیم کرد. اگرچه بارندگی در این استان اندک بوده و همواره مشکل کمآبی وجود دارد، ولی آب و هوای بیابانی منطقه باعث به وجود آمدن رودخانههای فصلی بسیاری شده است. از آنجاییکه این استان، تابستانهای نسبتا گرمی دارد، لذا مناسبترین زمان برای سفر به خراسان جنوبی فصل پاییز و بهار است.
مرکز استان
شهر بیرجند، مرکز استان خراسان جنوبی در شرق ایران است که در برآورد انجام شده در سال ۱۴۰۰، جمعیتی بالغ بر ۲۵۰.۰۰۰ نفر داشته است. این شهر، نخستین شهر دارای سازمان آبرسانی در ایران است و بنگاه آبلوله بیرجند به عنوان اولین سازمان آبرسانی ایران شناخته میشود. شهر بیرجند، در سال ۱۳۰۲ و پیش از شهر تهران، از لولهکشی آب شهری برخوردار شده است. مدرسه شوکتیه که در این شهر قرار دارد، سومین مدرسه آموزش به سبک جدید، بعد از مدارس دارالفنون و رشدیه تبریز در ایران است. به علت موقعیت سیاسی و استراتژیک شهر بیرجند، سومین فرودگاه کشور در سال ۱۳۱۲ پس از قلعه مرغی و بوشهر، نیز در این شهر ساخته شد و تا پیش از جنگ جهانی دوم، دو کنسولگری انگلستان و روسیه در بیرجند، مشغول فعالیت بودهاند. نام بیرجند از دو کلمه "بیر" و "جند" تشکیل شده كه هر دوی آنها، در زبان پارسی باستان واژهاى مستقل و داراى معنا و مفهوم اساطیری و تاریخی هستند كه در کنار هم معنى "شهر توفان" یا "شهر صاعقه" را میدهند. كشفیات اخیر باستان شناسان در این منطقه، حاكی از این است كه علاوه بر اینكه این منطقه، محل سكونت یا معبر انسانها در دوران پیش از تاریخ بوده، رد پاى قوم ساگارتى (یكی از اقوام كوچ نشین پارسی) را نیز در خود به یادگار دارد. كهنترین اثر كشف شده بیرجند، سنگ نگار لاخ مزار كوچ است كه بر آن نقوش پیش از تاریخ، علائم پیكتوگرافی یا تصویری و كتیبههاى خط عربی نیز به چشم میخورد.
فردوس
شهر فردوس، مرکز شهرستان فردوس در استان خراسان جنوبی است. این شهر در مسیر محور اصلی ارتباطی استانهای یزد، کرمان، اصفهان، بوشهر، هرمزگان و فارس به مشهد واقع است و از سطح دریا ۱۲۹۳ متر ارتفاع دارد. این شهر تا سال ۱۳۰۸ خورشیدی، تون نام داشته و در متون قدیمی و مکاتبات دوراه صفویه، اغلب به نام بلده طیبه تون و دارالمؤمنین تون نامیده شده است. شهر فردوس امروزه به خاطر انار و زعفران مرغوبش شناخته شده است. قدیمیترین آثار یافتشده در این منطقه، مربوط به هزاره سوم پیش از میلاد است و آثاری متعلق به هزاره اول، دوران ساسانیان و دورههای مختلف اسلامی در آن یافت شده است.
قائن
شهر قائن، دومین شهر پرجمعیت استان خراسان جنوبی و مرکز شهرستان قائنات است. از آنجاییکه زعفران و زرشک مرغوب این منطقه دارای شهرت جهانی است، شهر قائن بعنوان پایتخت زعفران و زرشک دنیا نیز شناخته میشود. بر اساس آثار تاریخی موجود، قائن یکی از قدیمیترین زیستگاههای بشر است که قدمت سکونت در آن به دوران پارینه سنگی میانی (حدود ۳۰ هزار سال قبل) باز میگردد. شهر قائن در مسیر بزرگراه آسیایی؛ مشهد به زاهدان و چابهار (کریدور شمال _ جنوب شرق کشور) قرار گرفته است. شهر قائن در ارتفاع ۱۴۴۰ متری از سطح دریا قرار داشته و دارای آب و هوای گرم و خشک است.
طبس
طبس، شهری کویری در غرب استان خراسان جنوبی است که پیشتر جزئی از استان یزد بوده و در سال ۱۳۹۱ به استان خراسان جنوبی ملحق شد. این شهر در منطقهای با آب و هوای بیابانی واقع شده و ارتفاع آن از سطح دریا حدود ۶۹۰ متر است. این شهر، دورههای مختلف تاریخی نظیر دورههای هخامنشی، سلوکی، اشکانی و ساسانی را دیده است. طبس در دوره عیلامی، مرزباننشین تابع ایالت امیرنشین پارت (خراسان كبیر) بوده و در دوره اشکانیان، شهر طبس حافظ مرزهای غربی کشور محسوب میشد. در شرق شهر طبس، رشتهکوه بلندی به نام رشتهکوه شتری قرار گرفته که ضلع شرقی چالهٔ بزرگ طبس را تشکیل میدهد.
نهبندان
نهبندان یکی دیگر از شهرهای استان خراسان جنوبی و مرکز شهرستان نهبندان (جنوبیترین شهرستان استان خراسان جنوبی) است که از شهرهای سیستان کهن بوده و در تقسیمات کشوری به استان خراسان ملحق شده است. اقوام ساکن در این منطقه عرب، پارس و سیستانی بوده و مردم آن با گویش محلی و نزدیک به خراسانی و سیستانی سخن میگویند. به اقتضای موقعیت طبیعی منطقه و مجاورت با کویر، دهبندان از آب و هوای گرم و خشک برخوردار است که در دشتی نسبتاً وسیع واقع شده و کوه سرخ، کوه بیدمشک و کوه بوبک از جمله ارتفاعات آن محسوب میشوند.
جاذبههای طبیعی
اگرچه استان خراسان جنوبی، یکی از پر کویرترین نواحی کشور ایران است و بخشهای زیادی از آن را زمینها و مراتع بیابانی تشکیل میدهند؛ با این وجود جاذبههای طبیعی برجستهای در این استان به چشم میخورند و دیدن از آن میتواند تعطیلات خوشی را برای گردشگران رقم بزند. این استان دارای جاذبههای طبیعی فراوانی است که میتوان در فصول مختلف سال از آنها بازدید کرد.
دره کال جنی
دره کال جنی یا دره جنیان یکی از جاذبههای طبیعی مهم ایران است که در ۳۵ کیلومتری شهر طبس در استان خراسان جنوبی قرار دارد. دره کال جنی دارای نقش و نگارها و دیوارههای بلندی است که بر اثر جاری شدن سیلابها و فرسایش به وجود آمده و تونلها و حفرههایی که در دیوارههای این دره قراردارند به زمان ساسانیان بازمیگردند. این دره زیبا، وهمناک و پر از شگفتی که به گفته بومیان، محل زندگی جنها و ارواح است، در فهرست آثار طبیعی ملی ایران ثبت شده و سالانه هزاران گردشگر داخلی و خارجی را بهسمت خود جذب میکند. بهترین زمان بازدید از دره کال جنی، فصول پاییز و زمستان است.
چشمه مرتضی علی
چشمه مرتضی علی یکی از جاذبههای طبیعی مهم شهر طبس، در نزدیکی روستای خرو در استان خراسان جنوبی است که مجموعهای از چندین چشمه است که از دامنههای جنوبی کوه کش سیاه بهسمت غرب جریان دارند. وجود چشمههای آب گرم و سردی که به موازات هم در یک دره قرار گرفتهاند، پدیدهای اعجابانگیز خلق کرده که نظیرش را در کمتر جایی میتوان دید. این چشمه بهدلیل خاصیت درمانیای که دارد، طرفداران زیادی پیدا کرده است. بلندترین سد قوسی جهان نیز در انتهای مسیر چشمه مرتضی علی واقع شده که همین موضوع بر شهرت آن افزوده است. بهترین زمان سفر به چشمه مرتضی علی، فصول پاییز و زمستان است.
روستای ماخونیک
روستای ماخونیک یکی از روستاهای شهرستان سربیشه در استان خراسان جنوبی ایران است که بر اساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۰، جمعیت آن ۷۳۹ نفر (۱۶۴ خانوار) بودهاست. ماخونیک به عنوان یکی از هفت روستای شگفتانگیز جهان شناخته شده و به دلیل معماری، آداب و رسوم و فرهنگ خاص مردمانش به شهر "لیلیپوتها" یا آدم کوتولهها معروف است. سنگنگارهها، برج، قلعه و خانههای تاریخی در روستای ماخونیک قدمت روستای ماخونیک را مشخص میکنند. از دیدنیهای این روستا میتوان به سنگ سیاه یا سنگنگاره، بنای برج و قلعه، برج گل انجیر، منزل سرگردونی و نادر مرده اشاره کرد.
کویر حلوان
کویر حلوان یکی از مناطق کویری مهم و بسیار زیبای گردشگری در نزدیکی روستای حلوان در شهرستان طبس و در شمال شرقی استان خراسان جنوبی قرار دارد. پهنه این کویر زیبا، پوشیده از ریگزار است و در حاشیه این ریگزارها، باتلاقهای نمکی و رسی نیز به چشم میخورد. یکی از زیباترین مناظری که میتوان در کویر حلوان دید، تلاقی ریگزارها با ارتفاعات عاشقان است که تصویری حیرتانگیز از برخورد کوه و ماسه را به رخ میکشد و دوگانهای زیبا را به نمایش میگذارد. علاوه بر زیباییهای خیره کننده کویر حلوان، گردشگران میتوانند از تفریحات موجود در آن نظیر آفرود سواری، شتر سواری و عکاسی در کویر نیز استفاده کنند.
جاذبههای تاریخی و فرهنگی
استان خراسان جنوبی، با تاریخ و تمدن کهن و دیرینه، یکی از استانهای تاریخی کشور ایران محسوب میشود و آثار و جاذبههای تاریخی بسیاری در آن از ادوار گذشته به جا مانده است.
مدرسه شوکتیه
مدرسه شوکتیه یکی از بناهای تاریخی شهر بیرجند در استان خراسان جنوبی و سومین مدرسه ایرانی به شیوه جدید است که مکتبخانههای سنتی را دگرگون ساخت. قدمت این بنا که امروزه بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است، به دوران قاجار بازمی گردد. این بنا ابتدا در سال ۱۲۶۹ هجری شمسی، تحت عنوان حسینیه شوکتیه توسط محمد ابراهیم خان علم (شوکت الملک دوم) ساخته شد و در سال ۱۲۸۲ هجری شمسی به مدرسه تبدیل شدهاست. این بنا توسط استاد حسین بنا، معروف به استاد فرج دوم (فرزند استاد فرج بنا)، ساخته شده است که معمار اصلی این بنا است.
قنات بلده فردوس
قنات بلده فردوس، یک رشته قنات با قدمت تاریخی مربوط به دوره ساسانی و از قناتهای ایرانی ثبت شده در میراث جهانی یونسکو است. این قنات در مسیر خود حدود ۲٬۳۸۲ هکتار از زمینهای کشاورزی منطقه فردوس را آبیاری میکند. اگرچه قنات بلده در ظاهر، یک سازه آبی سنتی محسوب میشود ولی بهواسطه تکنولوژی پیچیده ای که دارد، نمایانگر مرحله مهمی از تاریخ بشر و گواهی بر یک سنت فرهنگی ۲۰۰۰ ساله است که تا به امروز پا بر جا باقی مانده است. کل قناتهای بلده، ۲۷ رشته هستند که امروز فقط ۱۶ رشته آن فعال است که خود از ۱۲ رشته اصلی و ۴ رشته فرعی تشکیل میشود.
ارگ کلاه فرنگی بیرجند
ارگ کلاه فرنگی، یکی از آثار تاریخی شهر بیرجند است که در دوره قاجار و بین سالهای ۱۲۶۴ تا ۱۳۱۳ هجری قمری ساخته شدهاست و در حال حاضر در محل فرمانداری بخش بیرجند واقع است. این بنا، در گذشته به نامهای دیگری همچون ارگ حسام الدوله، قصر بی بی عروس و ارگ سرکار نیز خوانده میشد. ساخت ارگ کلاه فرنگی بیرجند را به امیر حسن خان شیبانی نسبت دادهاند. این عمارت تا اوایل دوران حکومت قاجار همچنان بهعنوان مقر حکومتی مورد استفاده قرار میگرفت تا اینکه در سال ۱۳۵۶ هجری شمسی و توسط مالک آن (امیر علم خزیمه)، به فرمانداری بیرجند اهدا گردید.
قلعه فورگ
فورگ از مناطق ییلاقی خراسان جنوبی و روستایی با قلعههای زیبا است که یکی از قدیمیترین روستاهای شهرستان درمیان محسوب میشود و روی کوه و دورتادور قلعهای بزرگ شکل گرفته است که به قلعه فورگ شهرت دارد. این بنا در زمره ۱۰ قلعه تاریخی مهم کشور قرار دارد که در فهرست آثار ملی نیز به ثبت رسید. ساخت این قلعهُ در زمان نادرشاه افشار و به دستور میرزا بقاخان، حاکم منطقه، شروع شد. قلعه فورگ د ر ارتفاع ۱,۸۴۰ متری قرار داشته و وسعت آن حدود ۹,۲۰۰ متر مربع و گستردگی آن از شرق به غرب است. لازم بذکر است که این قلعه، بعد از قلعه الموت، از مهمترین مقر حضور اسماعیلیان به حساب میآمده است.
قلعه شاهدژ نهبندان
قلعه شاهدژ نهبندان از آثار باستانی استان خراسان جنوبی و در نزدیکی نهبندان است که قدمت آن به دوره ساسانیان میرسد؛ اما در زمان اسماعیلیان به اوج رسید. این قلعه در ارتفاعی بیش از ۱۴۰۰ متر از سطح دریا قرار دارد و از آن بعنوان بزرگترین قلعه شرق ایران یاد میکنند. بنای کنونی قلعه شاهدژ مورد بازسازی کامل قرار گرفته و در آن از دو سبک معماری بدون ملات و با ملات استفاده شده است. از چهار برج دایرهای قلعه شاهدژ در چهار سوی این بنا تنها یکی به جا مانده است که در ضلع جنوب غربی قلعه قرار دارد. از بخشهای مختلف قلعه شاهدژ میتوان به باروها، آب انبارها، کوچهها و گذرها و ارگ این قلعه اشاره کرد.
باغ اکبریه
باغ اکبریه یکی از زیباترین نمونه باغهای ایرانی در استان خراسان جنوبی است که در آن دو عمارت زیبا وجود دارد که قدمتشان به اواخر دوره زندیه و اوایل دوره قاجار میرسد. این مجموعه یکی از باغهای ایرانی ثبت شده در فهرست میراث جهانی یونسکو است که در ساخت آن همه الگوهای مربوط به باغهای ایرانی مانند دسترسی مناسب به قنات رعایت شدهاست. استخر مربع شکل بزرگی فضای اصلی باغ را احاطه کرده و میان آن سکویی بزرگ به چشم میخورد و در بنای آن، تزئیناتی برجسته از منبت کاری، مشبک کاری و گچکاری به چشم میخورند. این باغ به عنوان محل سکونت، پذیرایی و انجام امور دیوانی مورد استفاده قرار میگرفت.
غذاهای محلی
با توجه به آب و هوا، شرایط اقلیمی و طبیعت خاص استان خراسان جنوبی، تنوع غذایی بالایی در این استان به چشم میخورد. غذاهای محلی این مرز و بوم از ارزش بالایی برخوردار بوده تا جاییکه میتوان آنها را یک میراث ناملموس برای این منطقه به شمار برد.
آش شلغم
آش شلغم یکی از غذاهای سنتی، بسیار خوشمزه و مقوی استان خراسان جنوبی است که برای روزهای سرد پاییز و زمستان مناسب است. مواد لازم برای تهیه آش شلغم عبارتند از شلغم، ماش، سیر، عدس، برنج، پیاز، سبزی آش، پیاز داغ، نعنا داغ، نمک، فلفل و زردچوبه.
اشکنه بلغور شیر
برای تهیه این غذا، ابتدا باید مقداری گندم نیمهپخته و دستاس شده را به همراه کمی زردچوبه، داخل شیر جوشانده و درون سینی بزرگی در مقابل آفتاب خشک کرد تا بلغور شیر تهیه شود. برای تهیه اشکنه نیز میبایست مقداری از بلغور شیر را در آب جوش حل و با پیاز داغ میل کرد.
کشک سالاری
کشک سالاری یکی از غذاهای محلی منطقه بیرجند در استان خراسان جنوبی است که تهیه آن مشکل و زمانبر است، اما طعم نهایی، ارزش زحمتی که میکشید را دارد. برای تهیه کشک سالاری، شما به گوشت، لپه، آرد، ماست، پیاز، سیر، روغن، خمیر، زعفران، نمک، فلفل نیاز دارید.
بلغور پلو
بلغور پلو، یکی از غذاهای محلی، ساده و گیاهی استان خراسان است که میتوان آن را به سرعت آماده کرد. این غذا که شباهت زیادی به استانبولی دارد، با بلغور گندم، پیاز، روغن، آب، زردچوبه، نمک، فلفل و گاهی گوجهفرنگی، رب گوجهفرنگی یا هر دو درست میشود.
اشکنه گوجه
اشکنه گوجه، یکی از پر طرفدارترین از انواع اشکنه است که در تاریخ ایران بسیار قدمت داشته و ابتدا در خراسان طبخ میشد. مواد لازم برای تهیه اشکنه گوجه عبارتند از: گوجه فرنگی، سیب زمینی، تخم مرغ، پیاز، لپه، آرد، رب گوجه فرنگی، شنبلیله، تره، پیازچه، نمک، فلفل سیاه و زردچوبه.
قوروت بادمجان
قوروت بادمجان، یکی دیگر از غذاهای مقوی و خوشمزه بیرجند است که کشک و گردو مواد اصلی آن را تشکیل میدهند. برای تهیه قوروت بادمجان از قوروت یا کشک بیرجندی، بادمجان، گردو، نعنا داغ، روغن، نمک، فلفل و سایر ادویهجات استفاده میشود.
آداب، رسوم و فرهنگ
خراسان بهواسطه وسعت جغرافیایی و پراکندگی اقوام مختلف، دارای آداب، فرهنگها و رسوم متفاوتی است که در سراسر خاک خراسان، گونههای متفاوت و منحصربهفردی را از فرهنگ، هنر و موسیقی را بوجود آوردهاند. منطقه خراسان، یکی از غنیترین گنجینههای فرهنگی در ایران است که از پیشینه ای باستانی برخوردار بوده و عاملی مهم و تأثیرگذار در فرهنگ و هنر کشور ایران داشته است.
لباس محلی
پوشش مردان خراسان جنوبی شامل سرپوش (کلاه نمدی)، مندیل (شالی سفید به طول نم متر)، عرقچین کلاه (از جنس ابریشم)، جلیقه، نیمه تنه و پاپوش استفاده کرده و زنان استان هم چهارقد، روبند، کلوته، کوله، شلیته (دامن چیندار)، یل (جلیقه)، چادر و گالش (نوع پاپوش) بر تن میکنند.
موسیقی
موسیقی خراسان جنوبی، موسیقی مقامی است که با نام مقام خراسان شناخته شده و شامل قطعاتی است که با ساز دوتار اجرا شده و مضامین دینی، تاریخی و اسطورهای دارد. موسیقی مقامی، یکی از میراثهای فرهنگی بشریت است که در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز به ثبت رسیده است.
رسم شاه مولایی
رسم شاه مولایی، یکی دیگر از رسوم استان خراسان جنوبی است که در مناطق شهری و روستایی مرسوم است. این سنت، بدین ترتیب انجام میشود که چند روز مانده به نوروز، ریش سفیدان و افراد خیر به ثروتمندان مراجعه کرده و اقدام به تهیه و تقسیم اجناس مورد نیاز، میان نیازمندان میکنند.
مفاخر و مشاهیر
منطقه خراسان جنوبی، به دلیل شرایط خاص فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و جغرافیایی که دارد، در طول تاریخ، فراز و نشیبهای بسیاری را به خود دیده و مفاخر و مشاهیر بزرگی را در عرصههای مختلف هنری و ادبی و در طی دوران مختلف به ایرانیان و جهانیان معرفی کرده است.
محمد حسن گنجی
محمدحسن گنجی، بنیانگذار دانش جغرافیای نوین و هواشناسی در ایران، استاد ممتاز جغرافیا در دانشگاه تهران، معاونت اول سازمان جهانی هواشناسی و شورای اجرایی آن و مسئول راه اندازی و اولین رئیس دانشگاه بیرجند است. وی در بیستونهمین کنگره اتحادیه بینالمللی جغرافیایی، بعنوان یکی از ۱۵ جغرافیدان برجستهٔ جهان شناخته شد.
بدیعالزمان فروزانفر
محمدحسین بُشرویهای، شناختهشده به نام بدیعالزمان فروزانفر؛ ادیب، نویسنده، مترجم، سراینده و پژوهشگر ادبی ایرانی و مدرس دانشگاه در زمینهٔ زبان و ادبیات فارسی و یکی از مولویپژوهان بزرگ امروزی بود که به باور بسیاری از ادیبان و پژوهشگران، مقبولترین تصحیح از دیوان شمس با عنوان "کلیات شمس یا دیوان کبیر" توسط وی انجام گرفته است.
کاظم معتمدنژاد
کاظم معتمدنژاد، روزنامهنگار و حقوقدان ایرانی بود که به دلیل نقشی که در تدریس آکادمیک علوم ارتباطات و روزنامهنگاری در ایران داشت، به "پدر علم ارتباطات ایران" شهرت یافت و با تاسیس نخستین دانشکده علوم ارتباطات اجتماعی در کشور و راهاندازی دورههای کارشناسی ارشد و دکتری، نقش بی بدیلی در ارتقای این علم را در کشور ایران داشت.
محمد اسماعیل رضوانی
محمد اسماعیل رضوانی، پژوهشگر برجسته تاریخ و استاد دانشگاه تهران بود که از او به عنوان پدر تاریخ مطبوعات و تاریخ معاصر ایران یاد میشود. این استاد فرهیخته، ۶۱ مقاله در زمینه تاریخ و جغرافیا نوشته که در مجلهها و نشریههای تخصصی جهان به چاپ رسید. وی از پایهگذاران گروه تاریخ دانشگاه شهید بهشتی مدرس دانشگاه های تهران، تربیت معلم و غیره بود.