استان خوزستان
22 فوریه 2024
استان سیستان و بلوچستان
1 مارس 2025
استان زنجان در یک نگاه
استان زنجان (زنگان)، یکی دیگر از استانهای تاریخی کشور ایران است که در شمال باختر فلات ایران قرار دارد. این استان از سمت شمال با استانهای اردبیل و آذربایجان شرقی، از شمال شرق و شرق با استانهای گیلان و قزوین، از شمال غرب با استان آذربایجان غربی، از جنوب با استان همدان، از غرب و جنوب غرب با استان کردستان و از شرق با استان قزوین همسایه است.
استان زنجان به عنوان کمربند اصلی اتصال مرکز ایران به شمال غرب و غرب کشور محسوب میشود. مرکز استان زنجان، شهر زنجان و شهرهای مهم آن، خدابنده، ابهر، طارم و سلطانیه است. اوضاع جوی و شرایط اقلیمی منطقه بر حسب پستی و بلندیها متغیر است و در مجموع ارتفاعات دارای آب و هوای سرد کوهستانی، زمستانهای پر برف و سرد و در تابستان معتدل و خشک میباشد. مساحت این استان ۲۱۷۷۳ کیلومتر مربع است و جمعیت آن در سال ۱۴۰۰ خورشیدی بالغ بر یک و نیم میلیون نفر برآورد شدهاست که اکثرا به زبان ترکی آذری با لهجه زنجانی صحبت کرده و عمدتا مسلمانان شیعه هستند.
تاریخچه استان
سابقه سکونت انسان در استان زنجان به هزاران سال میرسد و متون تاریخی و یافتههای باستانی بسیاری از دورههای مختلف در این منطقه کشف شدهاست. شهر زنجان تاریخ پرفراز و نشیبی را پشت سر گذاشته و در دوران صفویه تجدید بنا شده است. حمدالله مستوفی، از تاریخنگاران قرن هشتم هجری، بنای شهر زنجان را به اردشیر بابکان نسبت داده است که آن را شهین (منسوب به شاه) مینامیدند و این نام، طی اعصار به زنگان و پس از آن به زنجان تبدیل شده است. استان زنجان در گذشته نه چندان دور و به دلیل قرارگیری در حاشیه جاده ابریشم و راه تجاری مسیر هند و چین به اروپا دارای اهمیت خاصی بودهاست. زنجان به دلیل برخورداری از چراگاههای وسیع، مورد توجه قبیلههای ترک نژاد قرار گرفت و قبیلههای گوناگون ترك در این منطقه سکنی گزیدند. در حمله مغول، شهر زنجان آسیب فراوانی دید ولی بعدها ایلخانان مغول (مخصوصا سلطان محمد خدابنده) به این شهر توجه بسیاری داشتند و این منطقه را به یكی از مهمترین مراکز سیاست و تجارت خود تبدیل کردند. معبد داشکسن (سنگشکن) یکی از آثار تاریخی این منطقه است که از زمان سلسله ایلخانیان به یادگار مانده است. استان زنجان در مقطعی از حکومت قاجار با نام ایالت خمسه نیز خوانده میشد.
در تقسیمات کشوری، استان زنجان به همراه استانهای گیلان، قزوین و مرکزی، جزئی از استان یکم ایران بود که در سال ۱۳۵۲ این استان به همراه منطقه قزوین از آن جدا شدند و در نهایت در سال ۱۳۷۳ قسمتی از استان قزوین کنونی و در سال ۱۳۷۵ شهرستان تاکستان از استان زنجان جدا شد.
جغرافیای استان
استان زنجان به عنوان کمربند اصلی اتصال مرکز ایران به شمال غرب و غرب کشور محسوب میشود که در شمال باختر فلات ایران قرار گرفته است. این استان از سمت شمال با استانهای اردبیل و آذربایجان شرقی، از شمال شرق و شرق با استانهای گیلان و قزوین، از شمال غرب با استان آذربایجان غربی، از جنوب با استان همدان، از غرب و جنوب غرب با استان کردستان و از شرق با استان قزوین همسایه است.
زنجان را میتوان به دو بخش کوهستانی و دشتی تقسیم کرد که بیشتر شهرهای آن در دامنه کوهها و دشتهای بین مناطق کوهستانی واقع شدهاست. بلندترین نقطه این استان در ارتفاعات تخت سلیمان (بیش از ۳۰۰۰ متر ارتفاع از سطح دریا) و پستترین نقطه آن، در قزل اوزن در گیلوان (نزدیک به ۳۰۰ متر ارتفاع از سطح دریا) میباشد. رودخانههای زیادی در این استان جاری هستند که مهمترین آنها، رودخانه قزل اوزن است که از کوههای استان کردستان سرچشمه گرفته و در نهایت به دریای خزر میریزد.
آب و هوا
اوضاع جوی و شرایط اقلیمی در استان زنجان، بر حسب پستی و بلندیهایی که دارد متغیر است و به طور کلی ارتفاعات در این منطقه دارای آب و هوای سرد كوهستانی، زمستانهای پر برف و سرد بوده که در تابستان آب و هوایی معتدل و خشك دارد. از طرفی جلگههایی نظیر جلگه سجاس، منطقه قشلاقات اقشار و قسمت سفلای زنجان رود که مابین ارتفاعات قرار دارند، از آب و هوای معتدلتری برخوردارند.
نزولات جوی در استان زنجان، تابعی از دو باد معروف مه و شره است. باد مه که از جهت شمال به جنوب حركت میكند، رطوبت دریای خزر را به این استان منتقل میکند و باد شره که از جهت جنوب غرب و شمال شرق حركت میکند، رطوبت حاصله از تبخیر دریای مدیترانه را به این استان منتقل میکند.
مرکز استان
زنجان (یا زَنگان) مرکز استان زنجان است که با ۷۰۰.۰۰۰ نفر جمعیت در سال ۱۴۰۰خورشیدی، بیستمین شهر کشور از لحاظ جمعیت و همچنین به عنوان پاکترین هوا در کشور از نظر شاخص آلودگی هوا محسوب میشود. شهر زنجان با موقعیت ویژه جغرافیایی و برخورداری از جاذبههای تاریخی، مذهبی و طبیعی به عنوان یکی از شهرهای مهم ایران و به عنوان نماد مذهبی منطقه شمال غرب کشور شناخته میشود که به عنوان پایتخت شور و شعور حسینی در ایران، شناخته شده است.
این شهر از نظر صنایع دستی و هنر صنعتکاران از شهرهای مهم و شاخص ایران است که پایتخت صنایع دستی فلزی نظیر چاقوسازی و مسگری ایران بهشمار میآید. از طرفی زنجان به عنوان نخستین خاستگاه ملیله کاری با قدمتی بیش از هزار سال در صنایع دستی از شهرهای شاخص کشور در زمینه صنایع دستی میباشد که رونق این هنر دستی از دوره سلجوقیان آغاز شد و در دوره صفویان به اوج خود رسیده است. زنجان با برخورداری از تاریخ و تمدن پربار، آثار تاریخی و مذهبی فراوانی را در خود جای داده است که از آن جمله میتوان به بازار زنجان که طولانیترین بازار ایران میباشد اشاره کرد که قدمت آن به دوره قاجار میرسد.
طارم
شهرستان طارم یکی از مناطق زیبا و دیدنی استان زنجان است که به دلیل حاصلخیزی زمینها و برخورداری از شرایط اقلیمی مناسب و تولید بیشترین زیتون کشور از آن بهعنوان بزرگترین باغشهر زیتون کشور و پایتخت سلامتی ایران یاد میشود. از طرفی این شهر به دلیل سکونت جمعیت زرتشتی در گذشته، آتشکده و چهار طاقیهای بسیاری دارد و به شهر آتشکدهها شهرت دارد.
ابهر
ابهر، دومین شهر بزرگ استان زنجان و مرکز شهرستان ابهر است که به علت قرار داشتن در کناره جاده بینالمللی تهران و بازرگان، از نظر شاخصهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در بهترین جایگاه استان قرار دارد. شهر ابهر از قدیم به شهری با باغهای سرسبز و پررونق شهرت داشته است. انگور، گلابی و گردو از محصولات ممتاز این شهر بوده و قالی، گلیم و جاجیم از صنایع دستی آن به شمار میآیند.
سلطانیه
شهر سلطانیه یکی دیگری از شهرهای مهم و دیدنی استان زنجان است که گنبد سلطانیه (سومین گنبد بزرگ خشتی دنیا) را در خود جای داده است. این گنبد، یکی از شاهکار معماری ایرانی است که در زمان مرگ سلطان محمد خدابنده و به عنوان آرامگاه وی ساخته شد. آرامگاه چلبی اوغلو، معبد تاریخی داش کسن، حمام سالار و چشمه شاه بلاغی از سایر جاذبههای تاریخی و گردشگری شهر سلطانیه است.
خدابنده
خدابنده یکی دیگر از شهرستانهای استان زنجان و از مرتفعترین مناطق آن است که ارتفاع برخی نواحی آن به بالای دو هزار متر میرسد. مسجد جامع، قبرستان تاریخی سجاس و بقعهی حضرت قیدار نبی (فرزند حضرت اسماعیل و نوهی حضرت ابراهیم) از دیگر دیدنیهای تاریخی این شهرستان است. دو کتیبهی سنگی و شش جلد جزوه قرآن مجید تاریخی از دیگر اموال فرهنگی این بقعه است.
جاذبههای طبیعی
استان زنجان از آن دسته استانهایی به شمار میرود که نقطه به نقطه آن سرشار از جاذبههای گردشگری طبیعی کمنظیر در ایران است. این استان بدلیل طبیعت بکر، مناظر زیبا و آداب و رسوم آن، یکی از مقاصد گردشگری مهم ایران محسوب میشوند و گردشگران زیادی برای بازدید از آنها به این استان سفر میکنند.
غار کتله خور
غار کتله خور، یک غار آهکی بسیار زیبا و خالص در استان زنجان است. در مناطق ترکنشین به کوههای کمارتفاع کتله میگویند و از آنجاییکه خورشید از پشت آن طلوع میکند، به آن کتله خورشید یا گفته میشود. آهکهای غار کتلهخور بسیار خالصتر از غار علیصدر هستند.
کوههای رنگارنگ آلاداغ لار
در مسیر زنجان به میانه و همینطور در مسیر تبریز به اَهر، می توانید نظاره گر تپه های رنگارنگی باشید که عمری ۱۵ میلیون ساله داشته و با ترکیبی از رنگ های زرد، قرمز، سبز، نارنجی و قهوه ای، زیبایی شگفت انگیزی را خلق کرده اند که گویی در سیارهای دیگر قدم گذاشتهاید.
دریاچه پری
دریاچه پری که به دریاچه شورگلی و خندقلو نیز معروف است در دهستان اوریاد قرار دارد و تنها دریاچه طبیعی استان زنجان بهشمار میرود. این دریاچه که نامش را از روستایی در نزدیکی خود گرفته دارای چشماندازی زیبا و هوایی مطبوع است و همچون سرابی در دل دشت خودنمایی میکند.
آبشار شار شار
آبشار شارشار یکی از زیباترین جاهای دیدنی زنجان است که در نزدیکی دریاچه سد تهم قرار گرفته است. متأسفانه این آبشار پس از آبگری سد به زیر آب رفته اما خود سد تهم هنوز زیباییهای زیادی دارد و درختان پیرامون آن منظرهای همچون یک تابلوی نقاشی ایجاد کردهاند.
جاذبههای تاریخی و فرهنگی
استان زنجان، بدلیل برخورداری از تاریخ و فرهنگی کهن، سرشار از اماکن و جاذبههای تاریخی است که در جهان کمنظیر است و همین امر باعث شده تا این استان یکی از مقاصد گردشگری و توریستی ایران محسوب میشوند و گردشگران زیادی برای بازدید از آنها به این استان سفر میکنند.
گنبد سلطانیه
گنبد سلطانیه یکی از آثار میراث جهانی زنجان و ایران است که در دوره ایلخانیان و به دستور سلطان محمد خدابنده ساخته شد تا پیکر امام علی و امام حسین را به آنجا منتقل کند ولی به مدفن خودش تبدیل شد. این گنبد، بزرگترین گنبد تاریخی ایران و بزرگترین گنبد خشتی جهان بهشمار میرود.
قلعه بهستان
قلعه بهستان یا دژ کهن در شهرستان ماهنشان قرار دارد که کنار رود قزل اوزن ساخته شده است. این دژ باستانی یکی از ۲۰ قلعه تاریخی این منطقه به شمار میرود که از دوران مادها به جای مانده است. مردم منطقه اعتقاد دارند که در گذشته دیوها روی تختهسنگهای مسطح بالای قلعه استراحت میکردند.
بازار زنجان
بازار زنجان طولانیترین بازار سرپوشیده ایران است که ۸ راسته و ۱۰۰۰ حجره دارد. این بازار سنتی در سال ۱۲۱۳ هجری احداث شد و از آن زمان به بعد چندین مسجد، گرمابه، و راسته به آن اضافه شده است. معماری دوران قاجار به خوبی در حجرهها، سوقها، کاروانسراها و سراهای این بازار دیده میشود.
معبد داش کسن
معبد داش کسن از جاذبههای گردشگری شهر سلطانیه و متعلق به دوران ایلخانی است که عملیات ساختوساز آن هرگز تکمیل نشد. نقوش برجسته دو اژدها، یکی از ویژگیهای مهم معماری این معبد است که آن را به نماد خیر، برکت، پایداری و نمادی مثبت در فرهنگ ایرانی تبدیل کرده است.
غذاهای محلی
فرهنگ و تمدن استان زنجان، ریشه در تاریخ ایران دارد. غذاهای محلی این منطقه، تنوع بینظیری از انواع خوراکها، آشها و شیرینیها را شامل میشود که هرکدام از آن ها زبانزد تمام ایرانیان هستند. اگرچه جغور بغور و پیازو دو غذای شاخص زنجان هستند اما سایر غذاهای سنتی این دیار میتوانند هر فردی را راضی از سر سفره بلند کنند.
جغور بغور
جغور بغور یا خوراک جگر یک غذای سنتی خوشمزه با ارزش غذایی بالا است که از ترکیب دل، جگر و قلوه گوسفندی، غوره، پیاز، گوجه و ادویه تهیه میشود. این غذا در بعضی دیگر از شهرهای ایران مثل شیراز و گیلان، به نامهای دیگری مانند واویشکا و توتُوِی (توتابهای) شناخته میشود.
خورش آلوچه با مرغ
خورش آلوچه با مرغ، یکی از غذاهای سنتی ایرانی است که اصالت آن به استان زنجان بر میگردد. این غذای محبوب و لذیذ که طعمی ملس و ظاهری جذاب دارد از ترکیب مرغ، پیاز، زعفران، فلفل دلمه، آلو خورشتی (آلو برقان)، روغن، رب گوجه و ادویه مخصوص زنجانی تهیه میشود.
پیازو
پیازو، یکی دیگر از غذاهای سنتی زنجان است که امروزه تهیه آن بسیار کمرنگ شده است. این غذای خوشمزه در گذشته مختص شبهای سرد و طولانی زمستان بود که با ترکیب گردو، پیاز، گوجه فرنگی، لپه، گوشت، سیب زمینی، عدس، زرد آلو یا آلو، آرد گندم و رب تهیه میشود.
بوغدا آشی
بوغدا آشی یا همان آش گندم یکی دیگر از غذاهای سنتی منطقه زنجان است که به عنوان عصرانه یا شام برای شبهای سرد زمستانی پخته می شود. این آش غنی از مواد مغذی، با استفاده از پیاز، نخود، عدس، لوبیا قرمز، اسقناج، آرد، روغن، نمک، فلفل، زردچوبه و آبجوش پخته میشود.
شش انداز
شش انداز یکی از غذاهای سنتی مشترک گیلان، شیراز و زنجان است که به روشهای متنوع طبخ میشود. در شهر زنجان، این غذای مقوی در مراسم چهارشنبهسوری تهیه میشود و مواد تشکیل دهنده آن خرما، تخم مرغ، پیاز، گردو، کشمش، کره، نمک، فلفل سیاه، زردچوبه و دارچین میباشد.
کله جوش
کله جوش از غذایی پرطرفدار برای روزهای سرد زمستان است که دستورهای پخت متفاوتی دارد. در شهر زنجان، این غذا از ترکیب گوشت، قارچ، سبزیجات معطر، نخود، عدس، تخم مرغ، کشک یا ماست تشکیل میشود که تجربه طعمی بی نظیری را برای غذا به ارمغان میآورد.
آداب، رسوم و فرهنگ
مردم زنجان، مردمی متدین، شجاع و غیورند که به مهماننوازی، سلحشوری، آزادمنشی، راستگویی و پایبندی به اعتقادات مذهبی شهرت دارند.
لباس محلی
لباس زنان زنجانی از پیراهنی بلند (تا بالای زانو) به نام کوینگ و جلیقهای با نام جلیزقا تشکیل میشود که می رسد و روی آن یک جلیقه می پوشند که به آن جلیزقا می گویند. زنان ثروتمند نیز از مدل آستین دار جلیزقا که یَل نام دارد استفاده میکنند. پوشش مردان زنجانی نیز از کت و شلوار معمولی، نوعی کلاه نمدی به نام کچه بورک، چاروق و گیوه تشکیل میشود.
جشن حالا
جشن حالا به عنوان كهنترین جشن رایج استان زنجان و در منطقه انگوران شناخته میشود كه بر اساس نظر تاریخدانان، احتمال میرود با آیین زرتشتی ارتباط مستقیمی داشته باشد. این جشن در اوایل پاییز و پس از برداشت محصولات كشاورزی از كشتزارها و خرمنگاهها برگزار میشود و یك میهمانی مردانه است که هیچ زنی در آن حضور ندارد.
سوگواری محرم
ایام محرم در زنجان به عنوان روزهای برآورده شدن حاجات و خیر و خوبی در بین مردم شناخته میشود. نذز خرما، آش، شربت، سقایی، شمع و روزه گرفتن از دیگر عادات و رسوم زنجانیها در محرم است. شهر زنجان به دلیل برگزاری دسته عزاداری باشکوه مسجد حسنیه اعظم، به مرکز پایتخت شور و شعور حسینی در کشور ایران معروف شده است.