استان بوشهر
9 اکتبر 2023
استان چهارمحال و بختیاری
8 نوامبر 2023
استان تهران در یک نگاه
استان تهران، پرجمعیتترین استان ایران است که در جنوب بخش مرکزی رشته کوه البرز واقع شده است. این استان از سمت شمال با استان مازندران، از جنوب با استان قم، از جنوبغربی با استان مرکزی، از غرب با استان البرز و از شرق با استان سمنان همسایه است. مساحت این استان ۱۲۹۸۱ کیلومتر مربع است و جمعیت آن در سال ۱۴۰۰ خورشیدی بالغ بر چهارده میلیون نفر برآورد شدهاست و این بدین معنی است که اگرچه استان تهران تنها ۰٫۷۸ درصد مساحت ایران را دربرگرفته است اما ۱۶ درصد از جمعیت کشور را در خود جای دادهاست. در نواحی مختلف استان تهران به علت موقعیت ویژه جغرافیایی، آب و هوای متفاوتی شکل گرفتهاست. ناهمواریهای این استان به سه دسته رشتهکوههای البرز در شمال، بخشهای مرکزی و کوهپایههای جنوبی البرز و دشتهای تهران تقسیم میشوند. استان تهران، صنعتیترین استان ایران است که از لحاظ تولید ناخالص داخلی در رتبه ۱ کشوری قرار دارد.
تاریخچه استان
تاریخ تهران با شهر ری در هم آمیخته است؛ تهران روستایی کوچک در شمال ری بوده و ری نیز قرنها شهری بزرگ و مرکز سیاسی، مذهبی و بازرگانی بوده است. پس از کشف استخوانهای زنی در حفاریهای خیابان مولوی، تاریخچه شهر تهران دگرگون شد و مشخص شد که قدمت این شهر به ۵۰۰۰ سال پیش بازمیگردد. نخستین نوشتهٔ کشف شده که نام تهران در آن ذکر شده است، زندگینامه ابوعبدالله حافظ تهرانی است. پس از حملهٔ مغول و تخریب شهر ری، عدهای از اهالی ری به تهران عزیمت کردند و باعث رشد این شهر شدند.
نخستین بار، شاه طهماسب اول صفوی دستور داد تا بارو و خندقی به دور تهران بکشند که شامل ۱۱۴ برج و چهار دروازه بود که از شمال به میدان توپخانه، از جنوب به خیابان مولوی، از شرق به خیابان ری و از غرب به خیابان شاپور محدود میشد. بعدها در بخش شمالی این بارو، دیواری کشیدند و مقر حکومتی (کاخ گلستان) در آن قرار گرفت. تهران به مدت ۴ سال مرکز حکومت کریمخان زند بود و آغا محمدخان نیز تهران را به پایتختی برگزید و در همین شهر تاجگذاری کرد. در خلال جنگ جهانی دوم و در سال ۱۹۴۳، تهران محل برگزاری کنفرانس تهران بود.
جغرافیای استان
استان تهران، پرجمعیتترین استان ایران است که در جنوب بخش مرکزی رشته کوه البرز واقع شده است. این استان از سمت شمال با استان مازندران، از جنوب با استان قم، از جنوبغربی با استان مرکزی، از غرب با استان البرز و از شرق با استان سمنان همسایه است.
این استان در دامنههای جنوبی رشته کوه البرز و در میان کوه و کویر قرار گرفته که از جنوب به کوههای ری و بیبیشهربانو و دشتهای هموار شهریار و ورامین و از شمال توسط کوهستان محصور شدهاست. بنابراین ناهمواریهای این استان به سه دسته رشتهکوههای البرز در شمال، بخشهای مرکزی و کوهپایههای جنوبی البرز و دشتهای تهران تقسیم میشوند. ارتفاع استان تهران از سطح آبهای آزاد بین ۱۰۰۰ تا ۱۸۰۰ متر در شمال و جنوب متغیّر است.
آب و هوا
آب و هوای استان تهران متاثر از کوهستان در شمال و دشت در جنوب است. بنابراین شمال استان، تحت تأثیر کوهستان، آب و هوایی معتدل و مرطوب داشته و در سایر مناطق آن، آب و هوای گرم و خشک را شاهد هستیم. از آنجاییکه رشته کوه البرز همچون سدی از نفوذ بسیاری از تودههای هوا جلوگیری میکند، مهمترین منبع بارش در این استان بادهای مرطوب مدیترانهای و اطلسی هستند.
با توجه به ویژگیهای آب و هوایی استان تهران، زمان مطلوب و مناسب در استان تهران از نظر گردشگری را میتوان اینگونه بیان کرد: دامنههای جنوبی البرز که مشرف به استان تهران است و از رودخانهها، دریاچهها و آبشارهای بسیاری برخوردار است، در فصل بهار و تابستان میتواند جذابیت زیادی برای گردشگران داشته باشد. مناطق شمالی این استان، در فصل زمستان موقعیتی مساعد برای ورزشهای زمستانی از جمله اسکی فراهم میآورد. مناطق جنوبی آن هم از اهمیت تاریخی و فرهنگی برخوردار است و در تمامی ایام سال به ویژه فصل بهار و پاییز شرایط مناسبی را برای پذیرش گردشگران دارد.
مرکز استان
تهران، پایتخت و پرجمعیتترین شهر ایران است که در برآورد انجام شده در سال ۱۴۰۱ جمعیتی بالغ بر ۹٬۰۳۹٬۰۰۰ نفر داشتهاست. براساس گزارش سازمان ملل متحد، تهران سی و چهارمین شهر پرجمعیت جهان، پرجمعیتترین شهر غرب آسیا و دومین کلانشهر پرجمعیت خاورمیانه است. شهر تهران دارای اقلیم نیمهخشک بوده که شمال این شهر بدلیل برخورداری از ارتفاع بیشتر، خنکتر از دیگر مناطق شهر است. این شهر بزرگترین شهر فارسیزبان جهان است که بیشتر مردم آن را فارسها تشکیل داده و پس از آن به ترتیب، آذریها و مازندرانیها بزرگترین اقلیتهای قومی تهران را شامل میشوند.
شاه تهماسب صفوی، در سال ۹۳۳ و به منظور پشتیبانی از پایتخت آن زمان کشور (قزوین)، فرمان ساخت حصاری با چهار دروازه و ۱۱۴ برج را برای تهران داد و بر اهمیت این شهر افزود و پس از صفویان نیز بارها محل اقامت افراد مهم حکومتی بود و کریمخان زند هم اقداماتی برای پایتخت شدن این شهر انجام داد؛ اما سرچشمه شکوفایی و پیشرفت این شهر، مربوط به زمانی است که آقامحمدخان قاجار، تهران را بعنوان پایتخت برگزید.
تهران کانون اقتصادی ایران و نخستین منطقه صنعتی کشور است که با اختصاص نیمی از صنعت کشور به خود، نقش مهمی در اقتصاد ایران دارد. این شهر با برخورداری از مجموعهای از جاذبههای گردشگری نظیر کاخها و موزهها یکی از مهمترین مراکز گردشگری ایران است که برج آزادی و برج میلاد (بلندترین برج ایران) نمادهای اصلی آن محسوب میشوند.
شهر ری
شهر ری، مرکز شهرستان ری در استان تهران و از کهنترین شهرهای جهان است که پیدایش آن به دوران آریایی و تاریخ سکونت در این شهر به ۶۰۰۰ سال پیش از میلاد بازمیگردد. ری در لغت به معنای شهر سلطنتی است و ساکنان آن را رازی مینامند. شهر ری تنها منطقه باستانی استان تهران است که به دلیل وجود آتشکدههای قدیمی، تپههای باستانی، قلعههای قدیمی و حرم حضرت عبدالعظيم ويژگی های منحصربه فرد تاريخی، مذهبی و فرهنگی را به اين منطقه بخشيده است. این شهر از شمال با تهران، از جنوب با قم، از شرق با ورامین و پاکدشت، از غرب با اسلامشهر، رباط کریم و زرندیه همسایه است.
ورامین
ورامین یکی دیگر از شهرستانهای استان تهران است که در منطقهای حاصلخیز و جلگهای قرار دارد و از جنوب به دریاچه نمک و از شمال به دامنههای رشتهکوه البرز میرسد. زمینهای زراعی در ورامین بسیار حاصلخیز بوده و توانایی كافی برای كشت و زرع دارد. این شهر از آغاز سدههای نخستین اسلامی بعنوان یکی از مهمترین مناطق شیعیان مطرح شد و اوج شکوفایی آن تا پیش از دوران معاصر، در دورهٔ ایلخانان بود که بناهای تاریخی شاخص این شهر مانند مسجد جامع و برج علاالدوله به این دوره تعلّق دارند. به دلیل همجواری شهر وارمین با دریاچه نمک، این منطقه اقلیمی کویری و نیمهبیابانی دارد.
شهریار
شهریار، مهمترین شهر غربی استان تهران است. این شهر به دلیل برخورداری از باغات بسیار، آب و هوای بهتری نسبت به تهران دارد. معنای شهریار در لعتنامههای بزرگ زبان فارسی، برابر با (کلانشهر، بزرگ شهر یا فرمانروای شهر) است. این شهر به دلیل آب و هوای خوب و زمینهای حاصلخیزی که دارد، به نگین سرسبز غرب تهران مشهور بوده و محصولات باغی این شهر (نظیر گوجه سبز، هلو، انگور، زردآلو، آلبالو و غیره) بسیار معروف است. شهر شهریار یک جریان هوایی دارد که به باد شهریار شهرت یافته است. امروزه شهرستان شهریار، از دو بخش، ۷ شهر، ۶ دهستان، و حدود ۵۰ روستا و شهرک مسکونی تشکیل میشود.
اسلامشهر
اسلامشهر یکی از شهرهای استان تهران است که در ۱۲ کیلومتری جنوب شهر تهران قرار گرفته است و از شرق و جنوب با شهر ری، از غرب با رباط کریم و از شمال غرب با شهریار همسایه است. منطقههای ارزشمند باستانی در این شهرستان با دارا بودن هفت هزار سال پیشینه فرهنگی و تاریخی، از شاخصههای تمدن پیش از تاریخ در جهان شناخته می شوند. روستای فیروز بهرام نیز یکی از روستاهای قدیمی آن محسوب میشود که قدمت بنای آن را به دوران ساسانی نسبت داده اند. اسلامشهر در دوران قاجار، تفرجگاه شاهان بود و به نام قاسمآباد شاهی یا قاسمآباد خالصه نیز شناخته میشدهاست.
جاذبههای طبیعی
امروزه اگرچه استان تهران یکی از مدرنترین شهرهای ایرام محسوب میشود، ولی در همین تهران هم مناطقی هستند که هنوز دست برج سازان و ویلا سازان به آنها نرسیده و حالت طبیعی خود را حفظ کردهاند. استان تهران دارای جاذبههای طبیعی فراوانی است که میتوانید در فصول مختلف سال از آنها بازدید کنید. در اینجا به برخی از آنها اشاره میکنم:
تنگه واشی
آبشار و تنگه واشی یکی از بهترین و بکرترین مقاصد گردشگری برای ساکنان استان تهران است که در فاصله ۲۰ کیلومتری از شهر فیروزکوه قرار دارد. از آنجاییکه برای رسیدن به این آبشار 15 متری و حوضچه موجود در این منطقه، باید از دو تنگه «واشی» و «سا» عبور کنید، آن را با نام آبشار ساواشی میشناسند.
آبشار دو قلو
آبشار شیرپلا (آبشار دوقلو)، در ارتفاع ۲۸۰۰ متری از سطح دریا و در مسیر کوههای دربند به سمت توچال قرار دارد. ارتفاع این آبشار در حدود ۲۰ متر است و علت نامگذاری آن، دوشاخه شدن آبشار هنگام ریزش است. کمالالملک، در یکی از آثار خود در سال ۱۲۶۳، این آبشار را به تصویر کشیدهاست.
درکه
درکه، یک دره شمالی جنوبی است که از دو طرف به ارتفاعات محصور است. منظقه درکه، یکی از محلههای شمالی شهر تهران است که در نزدیکی محلههای اوین، ولنجک و غرب شمیران قرار دارد و بدلیل قرار گرفتن در دامنه کوههای شمالی تهران، از محلهای مناسب برای کوهپیمایی بهشمار میرود.
سد لتیان
سد لَتیان، سدی بر روی رودخانه جاجرود است که در ۱۰ کیلومتری شمال شرقی تهران و در جنوب شهر لواسان قرار دارد. این سد یکی از منابع اصلی تأمین آب تهران است و حدود ۳۰ درصد از آب شرب این شهر را تأمین میکند. نیروگاه آبی سد لتیان نیز دارای گنجایش ۴۵ مگاوات میباشد.
جاذبههای تاریخی و فرهنگی
تهران یکی از قدیمیترین مناطق ایران است که تاریخی پر فراز و نشیب و داستانهای نهفته بسیاری دارد. در این بخش میخواهیم سری به جاذبههای تاریخی و فرهنگی تهران بزنیم.
برج آزادی
برج آزادی (برج شهیاد)، نماد اصلی شهر تهران است که در سال ۱۳۴۹ و توسط حسین امانت، طراحی و توسط محمد پورفتحی ساخته شد. معماری برج آزادی از معماری هخامنشی، ساسانی و اسلامی الهام گرفته است و در محوطه زیرین آن، تالار نمایش، نگارخانه، کتابخانه و موزه قرار دارد. هدف از ساخت این برج، ساخت یادبودی برای جشنهای ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی ایران بود.
باغ موزه قصر
زندان قصر، اولین زندان متمرکز تهران است که در ابتدا قصری برای فتحعلی شاه قاجار بود و سپس کاربرد نظامی پیدا کرد و امروزه تبدیل به باغ موزه قصر شده است. معمار مشهور روسی با نام نیکولا مارکوف طراحی زندان قصر را انجام داده است. امیرعباس هویدا، قوام السلطنه، آیت الله طالقانی، مرضیه دباغ، عزت شاهی و منوچهر آزمون از مشهورترین زندانیان این مکان بودند.
بازار تهران
بازار تهران، یکی از قدیمیترین و در عین حال زندهترین مراکز خرید تهران است که در سال ۱۳۵۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. برخی بر این باورند که ناصرالدین شاه موسس بازار تهران است و عدهای آن را حاصل کار شاه طهماسب صفوی میدانند. این بازار دارای راستهها و حجرهها و سراها و تیمچههای متعددی نظیر (دالان توتونفروشان، بازار فرش، بازار مسگرها، بازار نجارها و غیره) است.
کاخ گلستان
کاخ گلستان یکی دیگر از اماکن تاریخی تهران است که بهلحاظ معماری و ارزش آثار هنری و تاریخیاش در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده و متعلق به دوران صفوی بوده و در دوران قاجار توسعه یافته است. این کاخ در طول تاریخ میزبان رویدادهای مهمی نظیر تاجگذاری احمدشاه، گشایش مجلس یکم، تاجگذاری رضا شاه و محمدرضا شاه پهلوی بوده است.
کاخ سعدآباد
مجموعه کاخ موزه سعدآباد، یکی دیگر از اماکن گردشگری تهران است که حدود ۳۰۰ هکتار وسعت داشته و توسط پادشاهان قاجار و پهلوی مورد استفاده قرار میگرفت. از جمله معروفترین بخشهای دیدنی این کاخ زیبا و تاریخی میتوان به مجموعه های کاخ سبز، کاخ سفید، موزه آب، کالسکهخانه قجری، موزه خط و کتابت میرعماد، موزه ظروف سلطنتی و موزه مردمشناسی اشاره کرد.
برج میلاد
برج میلاد تهران، بلندترین سازه شهر تهران، سومین برج بلند خاورمیانه و ششمین برج مرتفع مخابراتی در جهان است که امروزه آن را با عنوان نماد شهر تهران و قطب گردشگری پایتخت میشناسند. در حال حاضر این برج، کاربری گستردهای در تسهیل ارتباط بیسیم و ایجاد زیر ساخت مطلوب برای تلویزیونهای دیجیتال دارد و خدماتی در حوزه گردشگری و هواشناسی نیز ارائه میدهد.
غذاهای محلی
از آنجاییکه شهر تهران از زمان حکومت قاجار تا به امروز، پایتخت سیاسی و اقتصادی کشور است، در طول سالها افراد بسیاری از فرهنگهای مختلف به آن مهاجرت کردهاند. به دلیل تنوع فرهنگی زیاد، تنوع غذایی این شهر نیز زیاد است و نمی توان غذاهای محلی تهران را مانند دیگر استانها تفکیک کرد.
آش شله قلمکار
آش شله قلمکار یکی از غذاهای خوشمزه و پرطرفدار تهران است که امروزه اکثر رستورانهای سنتی و مناطق گردشگری تهران این آش خوشمزه را سرو می کنند. برای پخت آش شله قلمکار از گوشت قرمز، عدس، گندم، سبزی آش، لوبیا چیتی، پیاز، نعنا و برنج استفاده میشود.
دمی بلغور جو
دمی بلغور جو یکی دیگر از لذیذترین، کهنترین و اصلیترین غذاهای تهران و منظقه لواسان است که برای پخت آن از سبزیهای محلی تبله و انواع حبوبات استفاده میشود. این غذا از بلغور جو، عدس، برنج، پیاز، لوبیا چیتی، نعنا و آب تهیه میشود.
آبگوشت آجیل
آبگوشت آجیل یکی از غذاهای محبوب در تهران قدیم است که بهعنوان سحری در ماه رمضان سرو میشد. برای تهیه این آبگوشت، به گوشت گردن یا ماهیجه گوسفند، نخود پوست کنده، فندق، پسته، بادام، گردو، مویز، لواشک یا گوجه برغانی بههمراه زعفران و پیاز و نمک نیاز است.
اشکنه اسفناج
اشکنه اسفناج، غذایی ساده و بسیار مقوی است که با استفاده از پیاز، تخممرغ، سیبزمینی، اسفناج و آب درست شده و مانند آبگوشت سرو میشود. از جمله فواید این غذای خوشمزه، بیشتر در فصول سرد تهیه شده و به درمان کمخونی و پیشگیری از آن، کمک میکند.
والک پلو
والک، نوعی سبزی محلی است که در فصل بهار و در دامنههای البرز میروید که برگی دراز و بویی شبیه به سیر دارد. والک پلو با استفاده از برنج و سبزی والک درست میشود و آن را با مرغ، ماهی، انواع کوفته و گوشت چرخکرده، انواع خوراک، تن ماهی، لوبیا و نیمرو سرو میکنند.
ته چین فیروزکوهی
ته چین فیروزکوهی، یکی از انواع خوشمزه ته چین است که تفاوت بسیاری با ته چین زعفرانی دارد. ترکیب زیره به همراه برنج، لبو، گوشت قرمز، سیب زمینی، کره، لواشک و نمک و فلفل، این غذای اصیل تهرانی را تبدیل به یکی از محبوبترین انواع ته چین کردهاست.
آداب، رسوم و فرهنگ
همانطور که میدانید شهر تهران بعنوان پایتخت سیاسی و اقتصادی کشور، فرهنگهای بسیاری از اقصی نقاط کشور را در خود جای داده است. لذا به دلیل این تنوع فرهنگی زیاد، آداب، رسوم و فرهنگهای این منطقه نیز دستخوش تغییرات بسیاری قرار گرفته و نمیتوان آنها را مانند دیگر استانها تفکیک کرد.
لباس محلی
تهران در گذشته دارای پوشش و لباسی خاص بود که امروزه منسوخ شده است. مردان قدیم تهران، قبای معمولی، پستک، پیراهن، قوای مراد بیگی، سرداری و شلوار به تن میکردند و زنان نیز از شلیته، تنبان، روبند، چارقد، چادر مشکی، گالش و چاقچور استفاده میکردند.
گلریزان
از گذشته یکی از صفات ورزشکاران باستانی، احساس همدلی آنان نسبت به مردم بود که در مراسم گلریزان، تبلور مییابد. اگر فردی با سابقه از لحاظ مالی در تنگنا باشد، ورزشکاران با ترتیب دادن مراسم گلریزان و دعوت از افراد مختلف، اقدام به جمع آوری پول کرده و مشکل او را بر طرف میکنند.
کلوخ اندازان
کلوخ اندازان یکی از مراسم تهران قدیم است که در اشعار شاعران مطرح گذشته نیز آمده است. یک تا سه روز قبل از ماه مبارک رمضان، خانوادهها به طبیعت رفته و هنگام غروب رو به قبله میایستادند و تکه کلوخی را به نیت پاکسازی گناهان و نابودی اعمال ناپسندشان به زمین میکوبیدند.
مفاخر و مشاهیر
استان تهران بعنوان پایتخت کشور ایران، به دلیل شرایط خاص فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و جغرافیایی منطقهای مهم و استراتژیک برای اهل فرهنگ، هنر، اندیشه، سیاحت و تجارت به حساب میآید که مفاخر و مشاهیر بزرگی را در عرصههای مختلف هنری و ادبی و در طی دوران مختلف به ایرانیان و جهانیان معرفی کرده است.
کمال الملک
محمد غفاری از هنرمندان به نام عصر قاجار است که در مدرسه دارالفنون به تحصیل پرداخت و در ضمن آن نقاشی هم میکرد. تابلوهای او توجه ناصرالدین شاه را جلب کرد و لقب «کمالالملک» را به او داد. او با ابداعات و نوآوریهای خود، فصل تازهای را در بخش هنرهای تجسمی ایران گشود. از مهمترین آثار او میتوان به تالار آیینه، رمال بغدادی و بازار کربلا اشاره کرد.
جلال آل احمد
جلال آل احمد نویسنده، روشنفکر، منتقد ادبی، داستاننویس، روزنامهنگار، مستندنگار، مترجم، فعال سیاسی، معلم و مدرس دانشگاه بود که تالیفات و ترجمههای ارزشمندی از خود بهجای گذاشت. جلال آل احمد برای دستیابی به شیوهای منحصربهفرد در نویسندگی، سنتها و قواعد دستور زبان فارسی را با شجاعتی کمنظیر درهم شکست و نثری نو پدید آورد.
ابوبکر محمد رازی
ابوبکر محمد بن زکریای رازی، فیلسوف، شیمیدان و طبیب ایرانی متولد ری، مشهور به طبیب المسلمین و جالینوس است که از مشاهیر منطق، هندسه و از بنیانگذران طب شیمی هم محسوب میگردد. از او بعنوان کاشف الکل نیز یاد میشود. رازی در علم شیمی جابربن حیان را استاد خویش میدانست. تعداد تألیفات او را تا ۱۹۸ و برخی تا ۲۳۷ عنوان برشمرده اند.
علی اکبر دهخدا
علی اکبر دهخدا، بدلیل وجود آثاری چون لغتنامه دهخدا و امثال و حکم شهرات فراوانی دارد تا جاییکه امروزه ارزش علم او با عنوان «علامه» توصیف میشود. وی شاعر، لغتشناس، مصحح، نویسنده، مترجم، طنزپرداز و روزنامهنگار عصر و نماینده مجلس شورای اسلامی در چندین دوره بود که بزرگترین اثرش، لغتنامه دهخدا است که از مهمترین آثار ملی و گنجینهای ارزشمند محسوب میشود.