استان البرز
7 آگوست 2023
استان بوشهر
9 اکتبر 2023
استان ایلام در یک نگاه
استان ایلام، یکی دیگر از استانهای ایران است که در غرب سلسله جبال زاگرس واقع شده و از غرب با کردستان عراق، از جنوب با استان خوزستان، از شرق با استان لرستان و از شمال با استان کرمانشاه همسایه است. این استان ۴۲۵ کیلومتر مرز مشترک با کشور عراق داشته و در کنار استان خوزستان، طولانیترین مرز بینالمللی را با این کشور تشکیل میدهد.
استان ایلام با مساحتی در حدود ۲۰۱۳۳ کیلومتر مربع از نظر مساحت، در رتبه بیست و دوم کشور قرار داشته و جمعیت آن در سال ۱۴۰۰ خورشیدی باغ بر ششصد هزار نفر برآورد شده است که بخش قابل توجهی از آن را کردها، لرها و عشایر در بر میگیرند. مناطق شمال و شمال شرقی این استان، کوهستانی و مرتفع بوده و نواحی جنوبی و غربی آن را زمینهای کم ارتفاع تشکیل دادهاند.
تاریخچه استان
استان ایلام، سرزمینی محصور در میان درهها و کوههایی سر به فلک کشیده با تاریخ و تمدنی غنی است که مملو از ناگفتههای بسیار از تاریخ هزاران ساله است. براساس اسناد تاریخی، استان ایلام بخشی از تمدن باستانی عیلام بوده است. پس از تسلط اعراب بر ایران، ایلام، لرستان و شهرهای دیگری را به نام ایالت «جبال» نامیدند. پس از سقوط عیلام، این منطقه به دو منطقه تحت نفوذ پارسها و مادها در غرب تقسیم شد و در دوره هخامنشی نیز جزئی از امپراطوری هخامنشی بود. حدود سه قرن حکومت محلی منطقه در دست اتابکان بود. پس از سقوط اتابکان نیز این منطقه به دست والیان افتاد که بر تمام منطقه لرستان، از جمله ایلام، حکومت میکردند. در دورهٔ قاجاریه، این منطقه، به دو منطقه پشتکوه (استان ایلام امروزی) و پیشکوه (لرستان کنونی) تقسیم گردید. در شهریور ۱۳۱۴ و در زمان سلطنت رضا شاه و به منظور یادآوری عظمت و شکوه تمدن عیلام باستان، نام این منطقه به ایلام تغییر یافت.
جغرافیای استان
استان ایلام از غرب با کردستان عراق، از جنوب با استان خوزستان، از شرق با استان لرستان و از شمال با استان کرمانشاه همسایه است. استان ایلام ۴۲۵ کیلومتر مرز مشترک با کشور عراق داشته و در کنار استان خوزستان، طولانیترین مرز بینالمللی را با این کشور تشکیل میدهد. ایلام یکی از استانهای نیمهمرطوب کوهستانی ایران است که شمال وشمال شرق آن را ارتفاعات و کوهستانهای بلند دربر گرفته و غرب و جنوب غربی آن از نواحی کم ارتفاع و دشتهای وسیع گرمسیری تشکیل شده است.
آب و هوا
آب و هوای استان ایلام بصورت کلی به آب و هوای سرد (بخشهای کوهستانی شمالی و شمال شرقی)، آب و هوای معتدل (بخشهای میانی) و آب و هوای گرمسیری (جلگههای غرب و جنوب غربی) بخش بندی میشود. مناطق کوهستانی دارای اقلیمی سرد همراه با زمستانی طولانی بوده و میزان بارندگی آن نیز به بیش از ۵۰۰ میلیمتر در سال میرسد. بیشترین میزان دما در مناطق جلگهای تا ۴۵ درجه بالای صفر بوده و متوسط بارش سالانه نیز ۲۰۰ میلیمتر است.
مرکز استان
شهر ایلام، مرکز استان ایلام است که حدود دویست هزار نفر جمعیت دارد. این شهر در حصاری از کوهها و ارتفاعات جنگلی واقع شده و آب و هوایی معتدل کوهستانی و بهاری دارد. ایلام در گذشته ده بالا نامیده میشد که بعدها به دلیل حکومت و ساخت و ساز حسینقلی خان ابوقداره والی پشتکوه، به حسینآباد معروف شد. این شهر بخشی از تمدن عیلام باستان بود که در ۳۰۰۰ سال قبل منقرض شده است. ایلام با داشتن گردشگاههای جنگلی، بناها و آثار تاریخی، قابلیت بالایی در جذب گردشگر دارد. حلوایی بگل، کشک، کله کنجی سیاه چادر، سقز محلی و ترخینه از اصلیترین سوغات این شهر بوده و قالی بافی، گلیم نقش برجسته، نمد بافی، موج بافی و احرام بافی از صنایع دستی آن محسوب میشود.
دهلران
دِهلُران شهری در جنوب استان ایلام ایران است که از نظر مساحت اولین شهر این استان بوده و از نظر جمعیت، رتبهٔ دوم استان را داراست که نسبت به دیگر شهرستانهای استان، مرز مشترک بیشتری با کشور عراق دارد. بقایای آثار تاریخی و باستانی و مجموعه اشیاء باستانی کشف شده، نشانگر این حقیقت است که قدمت این منطقه با دوره قبل از تاریخ و بعد از آن، به ویژه با دوره ساسانیان مرتبط است. دهلران از شهرهای گرمسیری غرب کشور است. دمای هوای آن در تابستان و اواخر بهار بسیار گرم است ولی در زمستان و اوایل فروردین آبوهوایی دلپذیر برای گردشگران و مسافران دارد.
آبدانان
آبدانان یکی از شهرهای مهم استان ایلام و مرکز شهرستان آبدانان است که به داشتن طبیعتی بکر، خاکی حاصلخیز و جاذبههای باستانی شهرت دارد. این شهر در دامنه جنوبی کبیرکوه و در دره رودخانه آبدانان واقع شده است. از جاذبههای گردشگری این استان میتوان به آبشارهای ماهوته، خروزان و تختان جولیان و دریاچه دوقلوی سیاهگاو، غار مژاره، منطقه توریستی چمچالان اشاره کرد. قلعه هزاردر، پشتقلعه، قلعه هزارانی، بقایای شهر باستانی جولیان، شهر تاریخی تلور و شهر تاریخی سراب نیز از مهمترین مقاصد تاریخی و باستانی این شهر است.
جاذبههای طبیعی
استفاده از واژههایی مانند عروس زاگرس یا شهر کوهستانهای سبز، بدون شک ذهن هر شنوندهای را به سمت استان ایلام سوق میدهد. این استان به دلیل برخورداری از کوهستانها، دشتها و طبیعت بکر و زیبا، جاذبههای تفریحی و گردشگری بسیاری را در خود جای داده است.
تنگه رازیانه
این پدیده زمینشناسی، در دامنه ارتفاعات کبیرکوه قرار دارد که در طی سالیان گذشته در فهرست آثار طبیعی ملی کشور نیز ثبت شده است. تنگه رازیانه، یکی از پدیدههای شگفتانگیز در زاگرس شمالی است که سنگهای آهکی آن در اثر فرسایشهای آبی به اشکال خیرهکنندهای تبدیل شدهاند. این تنگه علاوه بر این که برای گردشگران بسیار جذاب است، دارای شرایط تحقیق برای علومی همچون مطالعه پژوهشگران علوم زمینی، محیط زیست، هیدرولوژی است.
دریاچه دوقلو سیاه گاو
دریاچه دوقلو سیاه گاو، تنها دریاچه دوقلوی کشور است که به یک جاذبه گردشگری منحصربهفرد در سطح جهان تبدیل شده است. این دو دریاچه، توسط کانالی ده متری به یکدیگر وصل شده اند. هر دو دریاچه عمقهای متفاوتی دارند؛ عمق دریاچه اول حداکثر ۳۰ متر و عمق دریاچه دوم در عمیقترین نقطه به ۲۰ متر میرسد و آب آنها بسیار زلال و شفاف است. از عمر این دریاچهها هزاران سال میگذرد و متاسفانه بر اثر فرسایش، روز به روز در حال کوچکتر شدن هستند.
کبیر کوه
کبیرکوه یکی از کوههای طولانی زاگرس به شمار میرود که ۱۷۵ کیلومتر طول و بین ۴۵ تا ۸۰ کیلومتر عرض دارد. این رشته کوه در دوره کرتاسه و از سنگهای رسوبی تشکیل شده و متشکل از تعداد زیادی کوه از جمله سیاه کوه، دینار کوه، سمند، اناران، سر میدان و کمر سفید است و بلندترین ارتفاعی که در این رشته کوه قرار دارد، ورزین با ارتفاع ۳هزار و ۶۲ متر از سطح دریا است. این منطقه دارای ۲۰ هزار هکتار منطقه حفاظت شده جنگلی است.
رود سیمره
رود سیمره، از مشهورترین جاذبه های گردشگری استان ایلام محسوب میشود، تا جاییکه نیمی از تاریخ ایلام با نام این رود گره خورده است. این رود از سرشاخههای مهم رود کرخه است که از تلاقی رودخانههای قره سو و گاماسیاب در مرز ایلام و لرستان تشکیل شده و نهایتا رود کرخه را بوجود میآورد. نام سیمره برگرفته از نام شهر باستانی سیمره است که در حاشیه رود بوده و شهری باستانی مربوط به دوران پیش از اسلام بود که در مسیر رود سیمره و استان ایلام، قرار داشت.
کوه قلاقیران
مهمترین کوه استان ایلام را میتوان کوه قلاقیران دانست که طبیعتی بکر و غیرقابل وصف دارد و دامنه آن با درختان بلوط کهنسالی پوشیده شده است و در اطراف آن، محوطهای باستانی مربوط به دوران ساسانی وجود دارد. در زبان کردی ایلامی واژه «قلا» به معنی قلعه است. ارتفاع این کوه به ۲۱۵۲ متر میرسد و در ۳ کیلومتری شمال شهر ایلام قرار دارد. جالب است بدانید که بر اساس گفتهها، طرح زیبای میدان آزادی تهران از شکل ظاهری این کوه نشات گرفته است.
چشمه قیر دهلران
چشمه قیر روان دهلران از جمله پدیدههای نادر طبیعی و جاذبههای گردشگری ایلام به حساب میآید، که در گویش محلی به کنی گاو نیز معروف است. این چشمه در هفت کیلومتری شهر دهلران و در مسیر یکی از راههای اصلی گردشگری استان، یعنی مسیر مهران به دهلران و خوزستان، قرار گرفته است. از چشمه قیر دهلران از یک چشمه اصلی و سه چشمه فرعی تشکیل شده است. این چشمه ۹ متر دهانه دارد و مساحت آن ۸۵ هکتار است.
جاذبههای تاریخی و فرهنگی
استان ایلام، بدلیل برخورداری از تاریخ و فرهنگی کهن، سرشار از اماکن و جاذبههای تاریخی است که در جهان کمنظیر است. قدمت تاریخی و موقعیت جغرافیایی آن، موجب شده تا بازدید از این منطقه به یکی از بهترین تجارب توریستها، تبدیل شود.
گل گل (سنگ نوشته آشوری)
نقش برجسته گل گل مربوط به تمدن باستانی آشور است که در کنار رودخانه گل گل ملکشاهی واقع شده و این اثر در تاریخ ۶ دی ۱۳۵۵ با شمارهٔ ثبت ۱۴۱۸ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیدهاست. این اثر قدیمی و تاریخی ایلام، در کنار روستایی به همین نام در ۲۵ کیلومتری ایلام قرار گرفته است. این سنگ نوشته که بر روی آن نقشی از یک سرباز آشوری با کلاه خود و ماه وستاره ترسیم شده، در دیواره کوه جای گرفته و متعلق به دوران آشوریان است.
طاق شیرین و فرهاد
در باور مردم محلی، فرهاد در مدت نصف روز، این طاق را برای استراحت شبانه شیرین ساخته است. این سازه، متشکل از طاقی سنگی با پلان مربع است که ۳۲۰ متر طول، ۲۹۰ سانتیمتر عرض و ۲۲۰ سانتیمتر ارتفاع دارد و از سنگهای تراشخورده، ردیفی و بدون ملات ساخته شده است. این اثر در تاریخ ۱۷ اسفند ۱۳۸۱ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. این بنای نیمه زیرزمینی، در شیب طبیعی کوهپایه قرار گرفته و نمای بیرونی آن به شکل پلکانی است.
آتشکده موشکان
آتشکده موشکان، یکی دیگر از آثار تاریخی و جاذبههای گردشگری استان ایلام بهشمار میرود که در سه کیلومتری شهر سرابله قرار دارد و قدمت آن به دوره ساسانیان بازمیگردد. از آنجاییکه این بنای چهار طاقی از ملات ساروج و سنگ ساخته شده، در طول زمان و بر اثر اتفاقات طبیعی تا میزان زیادی تخریب شد. این جاذبه تاریخی در فهرست میراث ملی ایران به ثبت رسیده است و از آن بهعنوان یکی از جاهای دیدنی چرداول یاد میشود.
قلعه سام
قلعه تاریخی سام یکی دیگر از آثار تاریخی استان ایلام به شمار میرود که قدمت آن به اواخر دوره پارتها و اوایل دوره ساسانی بازمیگردد. این قلعه از سه بخش مرتبط به هم و در عین حال با فاصله و مستقل تشکیل میشود. قلعه سام، قلعه ای نظامی و دفاعی است که با استفاده از سنگ، گچ، ساروج، ملات ساخته و در صعبالعبورترین بلندیهای کوه بنا شده است. این اثر بعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه میرغلام هاشمی
قلعه میرغلام هاشمی که با نامهای دژ میرغلام هاشمی و قلعه سیکان نیز شناخته میشود، به اوایل دوره پهلوی تعلق دارد. این قلعه مانند بناهای ساسانیان، به شکل چهار ایوانی طراحی شده و کاربرد آن نظامی-مسکونی بوده و اتاق های آن به شکل تو در تو به هم متصل است. این اثر تاریخی که در روستای هاشم آباد قرار دارد، از مکان های دیدنی دره شهر محسوب میشود که بعنوان یکی از آثار ملی ایران نیز به ثبت رسیده است.
قلعه والی
قلعه والی یکی از آثار به جامانده از دوران قاجار است که به دستور غلامرضا خان والی، بعنوان کاخ تابستانی و بر روی تپهای نه چندان بلند ساخته شد. این قلعه از اتاق آینه، تالار شاه نشین، حرمسرا و حیاط تشکیل شده و معماری آن به صورت قرینه صورت گرفته است. در این قلعه، کتیبهای به طول ۱۸۰ سانتیمتر و به خط نستعلیق حکاکی شده است. بخشی از این قلعه در جنگ ایران و عراق تخریب شد که پس از مرمت، به موزه مردم شناسی ایلام تبدیل شد.
غذاهای محلی
استان ایلام در کنار تمام این جاذبههای گردشگری، دارای یک فرهنگ غذایی جالب توجه است که نباید از آن غافل بود. این استان به دلیل کوهستانی بودن و برخورداری از مناطق جنگلی و مراتع نسبتا مطلوب، دارای تنوع غذایی بالایی است و در این منطقه انواع شیرینیها، نانها، آشها، خوراکها و غذاهای سنتی طبخ میشود.
ترخینه
ترخینه از غذاهای بومی، گرم و پرانرژی مخصوص ایلام، کرمانشاه و کردستان است که در فصول سرد سال درست میشود. برای تهیه این غذا، از یک سبزی بومی به نام شلم، آب انار، گوجه فرنگی، گندم، پونه کوهی، نعناع، ترخون، پیاز و مایه خمیر استفاده میشود.
شله امیری
شله امیری، یکی دیگر از غذاهای سنتی ایلام است که ماده اصلی تشکیل دهنده آن، ماش است. این غذا طبعی گرم داشته و در فصل سرما تهیه و طبخ میشود تا از بروز بیماری ها پیشگیری کند. این غذا با ترکیب ماش، برنج محلی، پیاز، روغن محلی، نمک و فلفل آماده میشود.
گوجه پلو
گوجه پلو از پرطرفدارترین و مقوی ترین غذاهای ایران است که خیلی راحت و سریع آماده میشود. برای درست کردن گوجه پلو، از برنج، گوجه فرنگی، رب گوجه فرنگی، پونه کوهی، پیاز، کره و روغن محلی استفاده میشود.
کوفته سیرابی
این نوع کوفته، از کوفتههای محبوب استان ایلام است که با سیرابی تازه درست میشود. مواد لازم برای درست کردن این غذای لذیذ و دلچسب، سیرابی چرخ کرده، آرد، روغن حیوانی، گیاهان معطر (آویشن، ترخون، پونه، نعناع) و پیاز است.
آبگوشت بامیه
آبگوشت بامیه یکی دیگر از غذاهای محلی ایلام است که مانند سایر آبگوشتها، غذایی آبکی است و همراه با نان تازه، سبزی خوردن و انواع ترشی سرو میشود. این غذا از بامیه، گوجهفرنگی رنده شده، گوشت گوسفند، پیاز، رب گوجهفرنگی، نمک، فلفل سیاه، زردچوبه و ادویه تهیه میشود.
دنده پلو
دنده پلو، یکی از غذاهای مجلسی ایلام است که طعمی منحصربهفرد و بافتی نرم، لطیف و پرچرب دارد. این غذا با استفاده از دنده گوسفندی، برنج زعفرانی یا سبزی پلو، نمک، فلفل سیاه، زردچوبه و ادویه تهیه شده و با ماست محلی، ترشی یا سبزی سرو میشود.
آداب، رسوم و فرهنگ
استان ایلام به لحاظ همسایگی با استانهای کرمانشاه، لرستان و خوزستان و همچنین ۴۲۵ کیلومتر مرز مشترک با کشور عراق، از تنوع قومیتها و زبان و گویش بالایی برخوردار بوده و جایگاه ویژهای در مطالعات مردم شناسی و زبان شناسی دارد. وجود پوششها، آداب و رسوم و ویژگیهای فرهنگی منحصر بفرد، آیینها و اعتقادات خاص، نیز میتواند این استان را متمایز سازد.
لباس محلی
امروزه لباسهای محلی ایلام به دست فراموشی سپرده شده و حتی در روستاها نیز کمتر دیده می شود، ولی لباسهای ایلامی، همواره مورد توجه گردشگران قرار گرفته است. پوشاک بانوان از سرپوش يا سَروَن، عرقچن يا کِلاو، گُل وَنی، تا كاری، هَبر، مَقنا يا مَقنَه، قَترهَ، کَمَر چين، يَل، کُلَنجَه، سُخمَه، کراس یا شوو، شِوال، قیوَن و کفش تشکیل میشود و مردان نیز از کِلاو یا کُلاه، لَچِگ يا چفيه، فَرَجِی ياكَرَک يا کَپنَک، سُخمه، عبا، خُفتان، شِوال، کِلاش و دشداشه بهره میجویند.
دزیرانی
دزیرانی، یکی از مراسم عروسی و ازدواج در استان ایلام است. خانواده داماد، معمولاً دو سه روز قبل از برگزاری مراسم، موارد مورد نیاز نظیر قند، چای، برنج و تعدادی گوسفند را به منزل پدر عروس میفرستد. ساز و دهل و پایکوبی از برنامههای اصلی و قطعی این مراسم است. در این مراسم بزرگان خانواده، پس از صرف ناهار، با بحث و تبادل نظر میزان شیربها، شیرینی و نوع زینت آلاتی را که باید به عروس هدیه کرد تعیین مینمایند.
عزاداری سنتی چمر
آیین سنتی چمر، یكی از رسوم محلی ایلام و نوعی نمایش تصویری و عینی از آیین مرثیهای و عزاداری است كه میتوان آن را در قلمرو تعزیه به شمار آورد. برخی معتقدند که آیین چمر، از لرستان وارد ایلام شده و رنگ و بوی محلی گرفته است. این آیین به منظور تكریم و تجلیل از انسانهای مصلح، خداجو، دلاور و شجاع بر پا میشود. این نوع عزاداری، پیشینهای كهن داشته و بعد از برداشت گندم، یعنی زمان خشكیدن گیاهان انجام میشده است.
مفاخر و مشاهیر
استان ایلام با بهرهگیری از شرایط خاص فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، جغرافیایی و طبیعی یکی از مناطق مهم و استراتژیک برای اهل فرهنگ، هنر، اندیشه، سیاحت و تجارت بوده که مفاخر و مشاهیر بزرگی را در عرصههای مختلف هنری و ادبی و در طی دوران مختلف به ایرانیان و جهانیان معرفی کرده است.
شاکه و خان منصور
شاکه و خانمنصور، دو تن از معروفترین شاعران کردی کلهری هستند که نامشان با هم درآمیخته است. خان منصور، یکی از خانان ایوان و شاکه از اهالی دهستان بولی در نردیکی ایوان بود. این دو شاعر در شعر گفتن چنان ذوقشان در هم آمیخته شده بود که هر مصراع را که خان منصور میگفته، مصراع بعد را شاکه فی البداهه جواب میدادهاست. تاکنون ۶۲۰ بیت از اشعار این دو شاعر، توسط محققین و شاعران کورد به صورت سینه به سینه جمعآوری شده است.
میرنوروز
میرنوروز، ملقب به رند لرستان، نام یکی از شاعران لر است که تأثیرات فراوانی بر استانهای لرستان، ایلام و خوزستان داشته و همچنان برخی از طوایف لر، اشعار حزن و طربانگیز خود را بر مبنای اشعار او میسرایند و مینوازند. آمیختگی اشعار میرنوروز با موسیقی لری، سبب شد تا اشعارش در میان مناطق لرنشین فراگیر شود. دیوان او پر از اشارات مستقیم و غیر مستقیم به لر و لرستان و باورها و آداب و رسوم لری است.