استان تهران
22 اکتبر 2023
استان خراسان جنوبی
29 نوامبر 2023
استان چهارمحال و بختیاری در یک نگاه
استان چهارمحال بختیاری، بیست و دومین استان پهناور کشور به مرکزیت شهر کرد است که در بخشهای کوهستانی فلات مرکزی ایران قرار دارد. این استان از سمت شمال و شرق به استان اصفهان، از غرب به استان خوزستان، از جنوب به استان کهگیلویه و بویراحمد و از شمال غربی به استان لرستان محدود میشود. مساحت این استان ۱۶۴۲۱ کیلومتر مربع است و جمعیت آن در سال ۱۴۰۰ خورشیدی بالغ بر یک میلیون نفر برآورد شدهاست که عمده آنها به گویش بختیاری سخن میگویند.
میانگین ارتفاع در استان چهارمحال و بختیاری حدود ۲۱۵۳ متر است و به همین خاطر را بام ایران میدانند و شهرکرد با ۲۰۶۶ متر ارتفاع از سطح دریا، بلندترین مرکز استان در ایران است. هر چه از غرب استان به سمت شرق پیش رویم، ارتفاعات کم شده و نهایتا به دشتهای نسبتاً وسیع نظیر دشت لار، فرادنبه و کیار خواهیم رسید.
تاریخچه استان
منطقه چهارمحال دارای پیشینهای کهن است. براساس سفالها و ابزارهای سنگی ابتدایی به دست آمده از تپههای باستانی این منطقه، قدمت این استان به هزاره هفتم قبل از میلاد بر میگردد که بیانگر پیشینهای ۹۰۰۰ ساله است. به اعتقاد برخی مورخان و باستان شناسان، بختیاریها یکی از قبایل پارسی هستند که در قرنهای ششم و هفتم قبل از میلاد در نزدیکی رودخانه كارون ساکن شدند. این سرزمین یکی از قدیمیترین نقاط آباد و مسکونی مرکزی ایران است که در دوران عیلامیان و هخامنشیان از اهمیت خاصی برخوردار بوده است.
در دوران صفویه، به دلیل نزدیکی به شهر اصفهان (پایتخت صفویان)، نقش مهم این منطقه و حضور ایل بزرگ بختیاری مورد توجه پادشاهان صفوی قرار گرفت و برای اولین بار در دوره صفویه بود که نام این منطقه، کمکم به بختیاری معروف شد. منطقه چهارمحال و بختیاری در سال ۱۳۵۲، به عنوان یک استان مستقل درآمد و شهرستانها، شهرها و روستاهای متعددی را شامل شد.
جغرافیای استان
استان چهارمحال بختیاری، بیست و دومین استان پهناور کشور به مرکزیت شهر کرد، واقع در بخشهای کوهستانی فلات مرکزی ایران است که از سمت شمال و شرق به استان اصفهان، از غرب به استان خوزستان، از جنوب به استان کهگیلویه و بویراحمد و از شمال غربی به استان لرستان محدود میشود.
چهارمحال و بختیاری به عنوان بام ایران، دارای ۱۶ قلهٔ مرتفع است. کوههای استان از شمال غرب به جنوب شرق کشیده شده و هر چه از غرب استان به شرق آن پیش برویم، ارتفاعات کم شده و به دشتهای نسبتا وسیع خواهیم رسید. این استان، زردکوه (دومین کوه بلند رشته کوه زاگرس) را در دل خود جای داده و سرچشمه رودخانههای کارون و زایندهرود است.
آب و هوا
در بخشهای مختلف استان چهارمحال بختیاری، ۶ اقلیم آبوهوایی وجود دارد که با افزایش و کاهش ارتفاع تغییر میکنند. به علت ماهیت کوهستانی و قرارگیری در مسیر بادهای مدیترانهای، این استان در مجموع هوایی سرد و ارتفاعات برفگیری دارد. سطح بارش در این استان نسبتاً مناسب است تا جاییکه این منطقه با وجود داشتن تنها یک درصد از مساحت ایران، ده درصد از منابع آب کشور را در اختیار دارد. این استان سرچشمه معروفترین رودخانههای دائمی ایران یعنی کارون، زاینده رود و دز است. آبوهوای کوهستانی این منطقه، زمستانی سرد و پر برف و تابستانی خنک و مطبوع را به ارمغان میآورد.
مرکز استان
شهرکرد، مرکز استان چهارمحال و بختیاری است که در برآورد انجام شده در سال ۱۴۰۰، جمعیتی بالغ بر ۲۵۰.۰۰۰ نفر داشته است. بهطور کلی مردم شهرکرد به زبانهای فارسی لهجه شهرکردی، لری بختیاری و ترکی قشقایی سخن میگویند. از آنجاییکه شهرکرد مرتفعترین مرکز استان در کشور ایران است، به بام ایران نیز شهرت دارد. بر اساس شواهد باستانشناسی، اوج تمدن در شهرکرد، به دوره ساسانیان باز میگردد، زمانی که این شهر، نقش یک دژ مستحکم دفاعی را برای مرکز ایران بازی میکرد.
شهرکرد تا شهریور ۱۳۱۴، دهکرد نامیده میشد و از این تاریخ با تصویب فرهنگستان ایران به شهرکرد تغییر نام یافت. این شهر دارای اقلیم نیمه مرطوب معتدل با تابستانی معتدل و زمستانی بسیار سرد است. اگر به اسکی علاقه دارید، زمستان فصل خوبی برای سفر به شهرکرد است. اقتصاد سنتی شهرکرد مبتنی بر قالی چالشتر، قفل چالشتر، نمد مالی، گیوه دوزی و کورههای آجرپزی است که امروزه با توجه به صنعتیتر شدن جامعه از اهمیت آن کاسته شده و صنایع بزرگ و کارخانههای مهم نظیر فولاد زاگرس شهرکرد مشغول به کار هستند.
بروجن
بُروجن، مرکز شهرستان بروجن و دومین شهر بزرگ استان چهارمحال و بختیاری است که حدود ۵۸۰ کیلومتر مربع وسعت دارد. این شهر در محدوده تلاقی سه استان فارس، اصفهان، چهارمحال و بختیاری و دو ایل بزرگ قشقایی و بختیاری قرار گرفته و ارتفاع آن از سطح دریا، ۲۲۲۸ متر است. قدیمیترین تاریخ مورد استناد برای شهر بروجن بر اساس تاریخ سنگ قبری مربوط به سنه ۹۷۴ شمسی محاسبه شده است. این منطقه به عنوان یکی از قطبهای گردشگری استان چهار محال و بختیاری نیز شناخته شده است که جاذبههای طبیعی بسیار خیره کننده و زیبایی دارد.
لردگان
لردگان، بهشتی گمشده در جنوب غربی کشور، سرزمین چشمه و رود و درخت، خاستگاه بکرترین مناظر طبیعی ایران، جنوبیترین شهرستان استان چهارمحال و بختیاری است. این منطقه، یک دشت مسطح در میان رشتهکوههای زاگرس را شامل میشود و جنگلهای انبوه و سرسبزی را در دل خود جای داده است. رودخانه خرسان (از سرشاخه های اصلی رود كارون) و سد كارون ۴ نیز در این شهرستان قرار دارند. علاوه بر اینکه این منظقه از نظر گیاهان دارویی، یکی از غنیترین مناطق کشور محسوب میشود، از نظر جانوری نیز بسیار غنی از کبک، تیهو، پازن، خرس و گرگ است.
کوهرنگ
شهرستان کوهرنگ یکی از مناطق دیدنی، توریستی و عشایری استان چهار محال و بختیاری است که در میان رشتهکوههای زاگرس واقع شده است. این شهرستان با دارا بودن چشمههای آب طبیعی، درختان سر به فلک کشیده، کوههای رنگارنگ، آبشارهای جاری و طبیعت بکر یکی از مقاصد پرگردشگر ایران است که زردکوه (دومین قله مرتفع زاگرس)، سرچشمههای زاینده رود، کارون و دز، دشت لالههای واژگون، غار یخی چما، روستای سر آقا سید و شیر سنگی را در خود جای داده است. این منطقه به دلیل داشتن آبوهوای فوقالعاده و طبیعت بکر، به بهشت سفید ایران معروف است.
هفشجان
هَفشِجان یکی از شهرهای باستانی ایران واقع در استان چهارمحال و بختیاری است که قدمت آن به دوره نوسنگی بازمیگردد. این شهر در ۱۵ کیلومتری شهرکرد، ۱۱۵ کیلومتری اصفهان و در دامنهٔ رشته کوه جهان بین قرار دارد و چهارمین دشت وسیع استان را در بر میگیرد. هفشجان در دوره نوسنگی به عنوان یکی از بزرگترین جوامع مسکونی و انسانی جهان است. در این منطقه، شش اثر تاریخی که در فهرست آثار ملی نیز ثبت شدهاند به جای مانده و همچنین بقایای شاهراههای باستانی، کتیبههای تصویر نگاری شده و تپههای نوسنگی بیانگر پیشینه کهن در منطقه است.
جاذبههای طبیعی
چهارمحال و بختیاری از مناطق خوش آب و هوا با طبیعتی بکر و چشم نواز است که دیدن از آن میتواند تعطیلات خوشی را برای گردشگران رقم بزند. چهارمحال و بختیاری استانی است که در یک سو تالابها و کوههای سربه فلک کشیده و از سویی دیگر درختان و چمنزارهای وسیع و سرسبز در آن خود نمایی میکنند. این استان دارای جاذبههای طبیعی فراوانی است که میتوان در فصول مختلف سال از آنها بازدید کرد.
دشت لالههای واژگون
دشت لالههای کوهرنگ یکی از معروفترین دشتهای لاله واژگون در ایران است که از جاذبههای طبیعی استان چهارمحال و بختیاری به شمار میآید. بهترین زمان سفر به دشت لالههای واژگون فصل بهار است، چرا که لالههای واژگون از اواسط فروردینماه تا آخر اردیبهشتماه گل میدهند و منظرهای دلانگیز و چشمنواز ایجاد میکنند.
غار یخی چما
غار یخی چما، یکی از شگفتانگیزترین و دیدنیترین غارهای ایران و از جاهای دیدنی کوهرنگ و بزرگترین منبع آب شیرین کشور است. غار یخی چما بهدلیل قرار گرفتن در درهای عمیق و انباشته شدن برف طی هزاران سال ایجاد شده و همین شکلگیری طبیعی، دلیل ایجاد قندیلها و طرح و نقشهای بسیار چشمنواز روی دیوارهها و سقف آن است.
روستای سر آقا سید
روستای سر آقا سید یکی از روستاهای کوهستانی ایران به شمار میرود که در بخش مرکزی دهستان میانکوه در استان چهار محال و بختیاری قرار گرفته و ساختاری پلکانی دارد. ار آنجاییکه این روستا شباهت زیادی به روستای ماسوله در استان گیلان دارد، به «ماسوله زاگرس» معروف است و یکی از بهترین ییلاقها برای عشایر بختیاری به شمار میرود.
آبشار دره عشق
دره عشق را میتوان از کمنظیرترین مناطق و جاذبه های گردشگری استان چهارمحال و بختیاری دانست که با طبیعت وحشی و مناظر خیرهکننده پیرامونش، همانند نگینی بیهمتا میدرخشد. آبشار دره عشق، اصلیترین جاذبه گردشگری این منطقه است که با بلندایی بیش از ۱۰۰ متر و با سرعتی بسیار از عمق کوه به بیرون تراوش میکند و آبی گوارا، سبک و زلال دارد.
جاذبههای تاریخی و فرهنگی
استان چهارمحال و بختیاری، با تاریخ و تمدن کهن و دیرینه، یکی از استانهای تاریخی کشور محسوب میشود و آثار و جاذبههای تاریخی بسیاری در آن از ادوار گذشته به جا مانده است.
قلعه چالشتر
قلعه چالشتر معروف به قلعه خدارحم خان، در شهر چالشتر قرار دارد که در عهد صفویه، مرکز حکومت چهارمحال بود. قلعه چالشتر مربوط به دوران قاجاریه است که تاریخ ساخت آن به ۱۳۲۳ هجری قمری بازمیگردد. این قلعه، خانه خان محسوب میشد و چهار دروازه داشته است. معماری به کار رفته در این قلعه، تلفیقی از معماری ایرانی و اروپایی است.
کتیبه گر نوشته هفشجان
کتیبه گر نوشته هفشجان، در کوه جهانبین در استان چهارمحال و بختیاری قرار دارد که قدمت آن به چهار هزار سال پیش از میلاد بازمیگردد. این کتیبه روی دیوارهای صخرهای از کوه قرار دارد که در نزدیکی آن راهی سنگچین است که احتمالا بقایای اولین مسیر ارتباطی شوش و دشت خوزستان به تمدن اسکندری هفشجان بوده است.
آجر نوشته عیلامی هفشجان
آجرنوشته عیلامی میانه هفشجان، دومین کتیبه باستانی استان چهارمحال و بختیاری، پس از کتیبه گر نوشته هفشجان است که قدمت آن به بیش از ۳۱۰۰ سال قبل باز میگردد. این اثر ارزشمند ۲۴ سانتی متر طول و ۱۵ سانتی متر عرض داشته که در سال ۱۳۷۵ در تپهی باستانی اسکندری هفشجان کشف شد. این کتیبه به دستور هوته لوتش اینشوشیناک، از پادشاهان عیلام میانه نوشته شده است.
قلعه دزک
قلعه دزک یکی از اماکن دیدنی شهرکرد، در استان چهارمحال و بختیاری است. نام دزک از دو بخش دز (یا دژ) و ک (تصغیر) به معنی دژ کوچک است که برای استفاده نظامی ساخته شده بود و از مهمترین پایگاه بختیاری در دوران مشروطیت و فتح تهران شناخته میشد. این قلعه در حال حاضر در اختیار سازمان میراث فرهنگی و گردشگری بوده و از آن به عنوان موزه استفاده میشود.
غذاهای محلی
با توجه به آب و هوا، شرایط اقلیمی و طبیعت خاص استان چهارمحال و بختیاری، تنوع غذایی بالایی در این استان به چشم میخورد. غذاهای محلی این مرز و بوم از ارزش بالایی برخوردار بوده تا جاییکه میتوان آنها را یک میراث ناملموس برای این منطقه به شمار برد.
گردو پلو
گردو پلو از جمله غذاهای محلی، مقوی و سالم استان چهار محال و بختیاری است که در پخت آن از گردو، برنج، گوشت چرخکرده، پیاز، رب انار، نمک و فلفل استفاده میشود. این غذا بیشتر در بخشهایی از استان (بخصوص سامان) پخت میشود که دارای تولیدات باغی گردو و بادام هستند.
آش انار
آش انار از زمانهای قدیم و بواسطه بوستانهای انار در استان چهار محال و بختیاری (از جمله دورک) تهیه شده و به عنوان یکی از خاصترین غذاهای محلی در منطقه است. این غذا مزهای ملس، متمایل به ترش داشته و از برنج، دانه انار چرخ شده، پیاز، سبزی معطر، زردآلو، گردو، آب انار و رب انار تهیه میشود.
اوریز
آبریز یکی از غذاهای منحصر به فرد استان چهارمحال و بختیاری است که خوراک روزانه خانواده ایلات بوده و با استفاده از گیاهانی همچون آویشن و سیر و تره پخته میشود. در طبخ این غذا از آب استفاده نمیشود بلکه با آب خود گوشت و مقداری روغن پخته و سرخ میگردد.
او ترشی
این غذا بیشتر در فصول گرم سال در میان عشایر بختیاری پخته میشود و از جمله غذاهایی است که به سرعت و سادگی تهیه و دارای مزه ملس مایل به ترش است. مواد لازم برای تهیه او ترشی عبارتند از: ناردون، مغز گردو، مغز بادام، آرد سبوس دار، زرد آلو، خرما و پیاز.
کباب بختیاری
کباب بختیاری، از پرطرفدارترین کبابهای ایرانی است که اصالتش به لرستان بر میگردد و از راسته گوسفندی، فیله ماهی و سینه مرغ تهیه میشود. کباب بختیاری اصیل، دارای یک طعم خوشمزه و بینظیر است که با گوشت بره و دنبه به شکل یک در میان سیخ میشود.
کوفته بختیاری
کوفته بختیاری، از غذاهای خوشمزه و پرطرفدار استان چهارمحال و بختیاری است که اغلب دو روز قبل از عید اقدام به پخت آن می کنند. برای پخت کوفته بختیاری، از سبزیجات محلی و میوه استفاده شده و از ترکیب گوشت چرخ کرده، ادویه، سبزی، پیاز، گردو و کشمش درست می شود.
آداب، رسوم و فرهنگ
وجود سه قوم اصیل بختیاری، فارس و ترک قشقایی، در منطقه چهارمحال و بختیاری، تنوعی از فرهنگهای مختلف را بوجود آورده است. زندگی کوچنشینی، آیین و فرهنگ بختیاری و قشقایی و لباس محلی، گوشهای از اصالت فرهنگی این دیار را به نمایش گذاشته و باعث شده تا این آداب اصیل، همچنان بکر و دست نخورده باقیمانده بماند.
لباس محلی
لباس مردان بختیاری، شامل چوقا (عبای دهقانی با خطوط عمودی آبی تیره یا مشكی)، شلوار دبیت (شلواری بسیار گشاد از جنس دبیت سیاه رنگ)، شال کمر (به طول 8متر)، كلاه نمدی و گیوه میشود. زنان بختیاری نیز كلجه (نوعی كت)، پیراهن زنانه رنگارنگ، شلوار چیندار، مینا، لچك و جلیقه می پوشند.
فالگوش ایستادن
فالگوش ایستادن، یکی از قدیمیترین آداب و رسوم مردم چهارمحال و بختیاری است. این رسم مخصوص کسانی بوده که آرزویی نظیر ازدواج یا بچهدار شدن داشتند. آنها سر چهار راهی میایستادند، کلیدی زیر پای خود میگذاشتند و فالگوش میایستادند تا پاسخ خود را از زبان اولین رهگذر بشنوند.
سوگواری
طبق سنتی قدیمی، در زمان سوگواری برای از دست دادن جوانان، ترانهای غمانگیز و سوزناك به نام گاگریو را زمزمه کرده که نوایی حزن انگیز دارد و بقیه زنان هم او را همراهی مینمایند. بردسنگی، یکی دیگر از رسومات است که به نشانه دلاوری مردان بختیاری، شیری سنگی بر مزار آنها نصب میشود.
مفاخر و مشاهیر
منطقه چهارمحال و بختیاری، به دلیل شرایط خاص فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و جغرافیایی که دارد، در طول تاریخ، فراز و نشیبهای بسیاری را به خود دیده و مفاخر و مشاهیر بزرگی را در عرصههای مختلف هنری و ادبی و در طی دوران مختلف به ایرانیان و جهانیان معرفی کرده است.
داراب افسر بختیاری
داراب افسر بختیاری، متخلص به افسر، از شاعر ایرانی به گویش بختیاری است که سرودههای معروفی نظیر خدائیه و عمرو را در کارنامه خود دارد. وی آنچنان در سرودن اشعار بختیاری استمرار داشته که امروزه او را پدر شعر بختیاری مینامند. اشعار او در زمینههای عرفانی، عاشقانه، سیاسی و در قالبهای قصیده، غزل، قطعه، سروده شده است.
سردار مریم بختیاری
بیبی مریم بختیاری، مشهور به سردار مریم، نویسنده و از زنان فعال در انقلاب مشروطه است، که از بانفوذترین خانوادههای دوران قاجار بهشمار میآمد. او مادر علیمردان خان بختیاری و از پیشگامان مطالبات حقوق زنان بود. وی در فتح تهران توسط مشروطهخواهان نقش برجستهای داشت تا جاییکه شخصاً تفنگ به دست گرفت و با قزاقان جنگید.
قیصر امین پور
قیصر امینپور، نویسنده، شاعر و منتخب هفتمین همایش چهره ماندگار ایران است. او را میتوان یکی از شاعران برجسته پس از انقلاب دانست. شعرهای کودکانه و نثرهای ادبی بسیاری نظیر مثل چشمه، مثل رود، بیبال پریدن و به قول پرستو از تو منتشر شده است. او با شعر خیال میبافد، تصویر سازی میکند و احساس شما را به درگیر میسازد.
علیقلی خان سردار اسعد
علیقلیخان سردار اسعد، معروف به سردار اسعد بختیاری از رجال سیاسی دوره قاجار و از روسای ایل بختیاری بود که پس از به توپ بستن مجلس شورای ملی توسط محمدعلیشاه، به اعتراض برخاست و با فتح اصفهان و تهران توسط سواران بختیاری، مشروطه را احیا کرد. از طرفی سردار اسعد در دورهای نیز وزیر جنگ و عهدهدار وزارت داخله بود.